Đưa tri thức và đổi mới sáng tạo thành năng lực cạnh tranh quốc gia

Ngày 25/6/2026, Bộ Ngoại giao phối hợp với Bộ KH&CN, Đại học Columbia (Hoa Kỳ), Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN (USABC) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) tổ chức Diễn đàn Đối thoại chiến lược với chủ đề “Xác lập mô hình tăng trưởng mới: Phát huy các công nghệ chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng trưởng bền vững”.

Diễn đàn được tổ chức nhằm tăng cường các cơ chế đối thoại thực chất giữa “Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp” trong phát triển các công nghệ chiến lược, góp phần tham mưu, kiến nghị các giải pháp, xác định các cơ chế hợp tác để ứng dụng các công nghệ vào thực tiễn sản xuất, tạo bứt phá năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, nhân tài, đổi mới sáng tạo và năng lực làm chủ công nghệ chiến lược

Phát biểu tại Diễn đàn, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho biết Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu sau 40 năm đổi mới, nhưng các động lực cũ về nhân lực giá rẻ và tài nguyên đang bộc lộ những giới hạn khi thế giới bước vào cuộc cạnh tranh mới về nhân tài, công nghệ và năng lực sáng tạo.

"Việt Nam cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, nhân tài, đổi mới sáng tạo và năng lực làm chủ công nghệ chiến lược, coi đây là nền tảng để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia", Bộ trưởng cho biết.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh ba chuyển đổi chiến lược cần tập trung:

Thứ nhất, chuyển từ tiếp nhận công nghệ sang làm chủ công nghệ.

Việt Nam phải từng bước tham gia vào chuỗi giá trị nghiên cứu, sáng tạo, đặc biệt trong các lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, năng lượng sạch và vật liệu mới.

Thứ hai, chuyển từ tăng trưởng dựa trên nguồn lực sang tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo (ĐMST), trong đó tập trung thu hút, phát huy và tạo điều kiện tối đa để nhân tài sáng tạo.

Thứ ba, chuyển từ lợi thế chi phí thấp sang lợi thế cạnh tranh bằng công nghệ, trong đó bảo đảm năng lực tự chủ và chủ động định vị Việt Nam ở nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

​Nhằm hướng các phiên thảo luận đi sâu vào thực chất và gợi mở những hành động quyết liệt, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đặt ra ba câu hỏi lớn cần sự hiến kế của các đại biểu.

​Một là, về mặt thể chế, làm thế nào để kiến tạo một khung chính sách và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đủ độ mở, linh hoạt?

Cơ chế này cần dung hòa được yêu cầu quản lý an toàn, đồng thời phải thực sự "tiếp sức" cho các luồng công nghệ mới phát triển, thay vì tư duy e ngại rủi ro dẫn đến siết chặt quản lý.

​Hai là, đối với bài toán hợp tác, Diễn đàn cần tìm ra những đột phá để quan hệ đối tác công - tư (PPP) giữa Chính phủ và các tập đoàn công nghệ lớn vượt ra khỏi khuôn khổ hình thức.

Trọng tâm là xây dựng môi trường để cộng đồng doanh nghiệp (DN) sẵn sàng chủ động rót vốn, hiến kế và trực tiếp sát cánh cùng Chính phủ triển khai các đại dự án công nghệ chiến lược.

Ba là, đưa chính sách về đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), hợp tác, thử nghiệm vào triển khai thực tế thông qua việc hướng dẫn, điều phối. Cần có những giải pháp đầu tư đủ mạnh, tạo đòn bẩy ứng dụng công nghệ rộng rãi, từ đó tạo ra sức bật nâng cao năng suất trên quy mô toàn bộ nền kinh tế.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định Bộ KH&CN tiếp tục sát cánh cùng các bộ, ngành, DN nỗ lực hoàn thiện thể chế. Mục tiêu cao nhất là kiến tạo một môi trường thuận lợi nhất để các công nghệ chiến lược thực sự hóa thành cỗ máy kéo tăng trưởng mới của đất nước.

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần phải được đặt ở vị trí trung tâm

Cũng tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang nhấn mạnh, thế giới đang chứng kiến những chuyển biến lớn mang tính bước ngoặt, khi các công nghệ như AI, bán dẫn, lượng tử, vật liệu mới và năng lượng sạch đang định hình lại mô hình tăng trưởng trên toàn cầu.

Đối với Việt Nam, sau 40 năm Đổi mới với những thành tựu tăng trưởng ấn tượng, khoa học công nghệ và ĐMST cần phải được đặt ở vị trí trung tâm để trở thành động lực chủ đạo mạnh mẽ hơn nữa.

Thứ trưởng mong muốn Diễn đàn tập trung làm rõ vai trò của thể chế kiến tạo, xây dựng hạ tầng đồng bộ, thu hút các quỹ đầu tư quốc tế và thúc đẩy hệ sinh thái liên kết “ba nhà” để thương mại hóa hiệu quả các sản phẩm công nghệ.

Theo PGS. TS. Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, trong hai năm qua, Việt Nam đã có những chuyển biến lớn về chính sách KH&CN, trong đó quan trọng nhất là cập nhật nhiều khuôn khổ pháp lý theo hướng chấp nhận rủi ro nghiên cứu, bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hàng năm cho phát triển khoa học, công nghệ, ĐMST.

Từ năm 2024, Chính phủ và Quốc hội đã cập nhật, sửa đổi hơn 100 luật, trong đó khoảng 30 luật liên quan đến các quy định tài chính.

Tuy nhiên, theo PGS. TS. Bùi Thế Duy vẫn còn khoảng cách giữa những chính sách đột phá và thực tiễn, cần thêm những nghị định, hướng dẫn thực thi của các bộ, ngành liên quan, để các mục tiêu lớn chuyển hóa thành sản phẩm và năng suất thực tế, cần tháo gỡ nhiều "nút thắt nhỏ" như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp (DN) tư nhân để kích thích đầu tư, quản lý nhiệm vụ khoa học tại các viện, trường.

Trong khuôn khổ Diễn đàn, Phó Tổng Thư ký OECD Yasushi Masaki đã công bố Báo cáo Đánh giá Chất lượng FDI của Việt Nam (OECD FDI Qualities Review of Viet Nam).

Ông Masaki đánh giá cao tiềm năng tăng trưởng thời gian tới và vị thế của Việt Nam trong các chuỗi sản xuất khi tiếp tục là điểm sáng thu hút đầu tư.

Phó Tổng Thư ký OECD nhận định mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng quy mô và xuất khẩu đang dần chạm ngưỡng giới hạn do tính liên kết giữa khối ngoại và doanh nghiệp nội địa còn hạn chế, tỷ lệ đầu tư cho R&D còn khiêm tốn.

Để chuyển dịch hướng tới dòng vốn FDI chất lượng cao, thúc đẩy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, Phó Tổng Thư ký khuyến nghị Việt Nam tập trung vào 4 ưu tiên cải cách bao gồm: tăng cường tính nhất quán của chính sách; hiện đại hóa khung pháp lý; thắt chặt mối liên kết giữa các tập đoàn đa quốc gia và DN nội địa; và áp dụng phương thức xúc tiến đầu tư dựa trên dữ liệu chiến lược./.

PT