AI tư vấn pháp lý: Giảm áp lực cho cơ sở, tăng hỗ trợ doanh nghiệp

Khi một phường phải “gánh” việc của nhiều cấp

Một cán bộ cấp phường phải cùng lúc gánh nhiều vai: từ tư pháp, văn phòng, thanh tra, giải quyết khiếu nại tố cáo đến theo dõi đầu tư công. Khối lượng hồ sơ trực tuyến dồn dập mỗi ngày, hàng chục đầu báo cáo phải hoàn thành mỗi tháng, trong khi quy định pháp luật liên tục thay đổi, chồng chéo và ngày càng phức tạp.

Câu chuyện được ông Nguyễn Thanh Nguyên, Chánh Văn phòng UBND phường Tân Định (TP. HCM) chia sẻ tại sự kiện “Kết nối ý tưởng” với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác tư vấn pháp lý” do Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM ngày 23/6, cho thấy một thực tế rất rõ: nhu cầu về các công cụ pháp lý thông minh không còn là xu hướng xa xôi, mà trở thành đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn quản trị ở cơ sở, cũng như trong cộng đồng DN.

Theo ông Nguyễn Thanh Nguyên, từ khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khối lượng công việc dồn về cấp phường tăng lên đáng kể. Văn phòng UBND phường không chỉ thực hiện các nhiệm vụ hành chính thông thường, mà còn phải xử lý những đầu việc vốn trước đây thuộc cấp quận.

Trong lĩnh vực tư pháp, cán bộ cấp phường hiện phải tiếp nhận thêm hàng loạt mảng việc phức tạp như hộ tịch, cai nghiện, giảm án, quản lý thừa phát lại, xác định nhân thân…

“Khối lượng hồ sơ trực tuyến lớn đến mức cán bộ gần như không dám nghỉ phép”, ông Nguyễn Thanh Nguyên chia sẻ và cho biết thêm, áp lực không chỉ nằm ở số lượng việc, mà còn ở độ khó của từng nội dung.

Một lãnh đạo cấp phường phải đồng thời xử lý các vấn đề liên quan đến tư pháp, thanh tra, văn phòng, tài chính, đầu tư công, trong khi hệ thống văn bản pháp luật thường xuyên thay đổi. Việc tra cứu, đối chiếu, tổng hợp quy định mới - cũ, hay đánh giá tác động của chính sách đến từng tình huống cụ thể trở thành gánh nặng không nhỏ.

Trong bối cảnh đó, những công cụ AI phổ thông dù đã được thử nghiệm sử dụng vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Ông Nguyễn Thanh Nguyên cho rằng, các nền tảng AI phổ thông thường trả lời khá chung chung, thiếu chiều sâu đối với các bài toán đặc thù của cấp cơ sở; có trường hợp thông tin chưa đủ chính xác hoặc chưa cập nhật kịp những văn bản chỉ đạo, hướng dẫn chuyên ngành tác động trực tiếp đến quá trình thực thi.

"Điều mà đơn vị cơ sở cần không chỉ là một chatbot trả lời nhanh, mà là một công cụ có khả năng “hiểu” ngữ cảnh công việc công vụ, bám sát hệ thống pháp luật Việt Nam, biết so sánh luật mới - cũ, hỗ trợ phân tích số liệu báo cáo, thậm chí tham gia thiết kế các nội dung tuyên truyền pháp luật cho người dân", ông Nguyễn Thanh Nguyên cho hay.

Doanh nghiệp: Nhiều việc, nhiều rủi ro, thiếu công cụ

Những vướng mắc ở phường Tân Định cũng phản chiếu thực trạng mà nhiều doanh nghiệp (DN) đang gặp phải trong hoạt động pháp lý nội bộ. Khi môi trường kinh doanh ngày càng chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định, DN không chỉ cần tuân thủ pháp luật mà còn phải xử lý một khối lượng lớn hợp đồng, hồ sơ, quy trình nội bộ và các tình huống phát sinh trong giao dịch với đối tác, khách hàng.

Theo bà Lê Thị Ngọc Sương, Công ty TNHH iSolutions, một trong những khó khăn phổ biến hiện nay DN thường mắc phải, là khó tiếp cận nguồn tư vấn pháp lý kịp thời khi phát sinh vấn đề trong hoạt động kinh doanh. Với DN nhỏ và vừa, việc duy trì đội ngũ pháp chế mạnh là không dễ, trong khi thuê tư vấn bên ngoài thường tốn kém và chưa chắc đáp ứng ngay được nhu cầu xử lý tức thời.

"Nhiều DN vì vậy rơi vào thế bị động, chỉ tìm đến luật sư hoặc chuyên gia khi rủi ro đã phát sinh".

Bên cạnh đó là áp lực rà soát hợp đồng. Khối lượng hợp đồng ngày càng lớn, từ hợp đồng mua bán, hợp tác, lao động đến các phụ lục, cam kết, hồ sơ pháp lý đi kèm. Nếu làm thủ công, quá trình rà soát vừa mất nhiều thời gian, vừa phụ thuộc đáng kể vào kinh nghiệm cá nhân, dễ bỏ sót điều khoản bất lợi hoặc mâu thuẫn với quy định pháp luật hiện hành.

Rủi ro pháp lý cũng thường không lộ rõ ngay từ đầu. Chúng thường ẩn ở những chi tiết tưởng nhỏ như cơ chế phạt vi phạm, điều kiện thanh toán, trách nhiệm bồi thường, điều khoản chấm dứt hợp đồng, hay sự không thống nhất giữa hợp đồng và quy định chuyên ngành. Nếu không được cảnh báo sớm, những điểm này có thể trở thành tranh chấp, thiệt hại tài chính hoặc ảnh hưởng uy tín DN.

Thêm vào đó, hệ thống quy định thay đổi liên tục trên nhiều lĩnh vực như đầu tư, thuế, lao động, bảo hiểm,… Không ít DN gặp khó trong việc theo dõi và đánh giá tác động của các thay đổi pháp lý đến hoạt động của mình. Tất cả diễn ra trong bối cảnh cần tối ưu chi phí, nhưng không thể tăng nhân sự pháp chế tương ứng.

AI được kỳ vọng trở thành “trợ lý pháp lý” mới

Một số giải pháp được giới thiệu tại sự kiện cho thấy, xu hướng phát triển trợ lý pháp lý AI chuyên biệt cho pháp luật Việt Nam. Trong đó có những hệ thống được huấn luyện trên nguồn văn bản pháp luật chính thống, hướng đến tiêu chí trả lời “đúng - đủ - sạch - sống”, tức là không chỉ đưa ra câu trả lời mà còn kèm căn cứ pháp lý rõ ràng, dẫn chiếu điều khoản cụ thể để người dùng dễ kiểm chứng, đối chiếu.

Các nền tảng này cũng được thiết kế theo cách giao tiếp gần với chuyên gia pháp lý, có khả năng xử lý tình huống cần tính toán, hỗ trợ đa ngôn ngữ, giọng nói và vận hành liên tục 24/7.

Một hướng tiếp cận khác là kết hợp AI với chuyên gia pháp lý để nâng cao chất lượng tư vấn. Thay vì xem AI là công cụ thay thế hoàn toàn con người, mô hình này tận dụng khả năng xử lý dữ liệu lớn, phân tích nhanh tài liệu, nhận diện điểm bất thường trong hợp đồng hoặc hồ sơ để rút ngắn đáng kể thời gian rà soát, sau đó chuyên gia pháp lý sẽ tham gia thẩm định và đưa ra khuyến nghị cuối cùng.

Đây được xem là cách đi phù hợp trong giai đoạn hiện nay, khi yếu tố chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý vẫn đòi hỏi vai trò không thể thay thế của con người.

Một số nền tảng còn hướng đến xây dựng hạ tầng trí tuệ pháp lý số cho cá nhân, DN và cơ quan nhà nước. Không dừng ở chức năng tra cứu văn bản, các hệ thống này được kỳ vọng có thể học tập, phân tích, suy luận trên nền tảng pháp luật Việt Nam; hỗ trợ so sánh luật mới - cũ, tóm tắt nội dung thay đổi, gợi ý phương án xử lý tình huống, thậm chí hỗ trợ tạo lập báo cáo, tài liệu tuyên truyền pháp luật và tri thức quản trị công.

Từ câu chuyện của phường Tân Định đến những trăn trở của cộng đồng DN, có thể thấy một điểm chung: nhu cầu về công cụ hỗ trợ pháp lý thông minh đang hiện hữu mỗi ngày, ở cả khu vực công lẫn khu vực tư. Điều còn thiếu không phải là nhu cầu, cũng không phải là công nghệ, mà là những giải pháp đủ độ tin cậy, để người làm pháp lý thực sự dám tin và dám dùng./.

KA