Bản quyền âm nhạc trên môi trường số: Từ khuyến khích tuân thủ đến tăng cường thực thi

“

Tiếp nối bài viết “Khoảng trống thực thi bản quyền trong thời đại âm nhạc số”, Tạp chí KH&CN Việt Nam tiếp tục ghi nhận ý kiến từ cơ quan quản lý nhà nước về quyền tác giả nhằm làm rõ những nguyên nhân khiến vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn diễn biến phức tạp, cũng như những thách thức đặt ra trong công tác thực thi hiện nay.

Vi phạm bản quyền không còn là câu chuyện dân sự đơn thuần

Sau hàng loạt vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc và nội dung số bị khởi tố, Việt Nam đang cho thấy sự chuyển dịch từ “khuyến khích tuân thủ” sang “tăng cường thực thi” đối với các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số.

Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng cho biết, việc một số vụ việc xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc và nội dung số bị khởi tố hình sự thời gian gần đây là tín hiệu đáng chú ý, cho thấy xu hướng chuyển biến mạnh hơn trong tư duy và cách thức thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam.

Trước đây, phần lớn các hành vi vi phạm bản quyền chủ yếu bị xử lý theo hướng nhắc nhở, gỡ bỏ nội dung hoặc xử phạt hành chính. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế số và công nghiệp văn hóa phát triển nhanh, nhiều hành vi xâm phạm đã mang tính tổ chức, quy mô lớn, thu lợi bất chính rất cao, gây thiệt hại nghiêm trọng cho tác giả, nghệ sĩ và các nhà sáng tạo. Trong khi đó, mức xử phạt hành chính nhiều khi chưa đủ sức răn đe.

Cục trưởng Trần Hoàng nhận định: “Việc cơ quan chức năng bắt đầu áp dụng chế tài hình sự đối với một số vụ việc nghiêm trọng cho thấy thông điệp rất rõ: quyền SHTT không còn được nhìn nhận đơn thuần là quan hệ dân sự, mà đã trở thành vấn đề liên quan đến môi trường đầu tư, sự phát triển lành mạnh của thị trường nội dung số và an ninh kinh tế trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa”.

Theo ông, việc xử lý nghiêm các vụ việc vi phạm bản quyền cũng phù hợp với yêu cầu hội nhập và xu hướng tăng cường bảo vệ quyền SHTT đang được nhiều quốc gia áp dụng. Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hoá và kinh tế số, việc bảo vệ hiệu quả quyền tác giả, quyền liên quan là điều kiện quan trọng để duy trì động lực sáng tạo và phát triển thị trường nội dung hợp pháp.

Đáng chú ý, Cục trưởng Trần Hoàng cho rằng những chuyển động gần đây cho thấy Việt Nam đang bước sang một giai đoạn mới trong thực thi quyền tác giả. “Có thể nói, đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang chuyển dần từ giai đoạn “khuyến khích tuân thủ” sang giai đoạn “tăng cường thực thi” đối với các hành vi xâm phạm bản quyền nghiêm trọng, đặc biệt trên môi trường số”, ông Trần Hoàng nhấn mạnh.

Theo Cục trưởng Trần Hoàng, khởi tố hình sự không phải mục tiêu cuối cùng, mà là biện pháp mạnh để thiết lập lại kỷ cương pháp luật. Vấn đề quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái tôn trọng bản quyền, trong đó có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, cơ quan thực thi, doanh nghiệp nền tảng số, tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan và chính người sử dụng nội dung.

Môi trường số tạo ra những thách thức mới trong thực thi

Dù hệ thống pháp luật về SHTT của Việt Nam ngày càng được hoàn thiện, tình trạng sử dụng âm nhạc, phim ảnh và nội dung số không xin phép vẫn tồn tại trong nhiều năm qua.

Theo Cục trưởng Trần Hoàng, nguyên nhân đầu tiên đến từ tốc độ phát triển quá nhanh của môi trường số. Chỉ với vài thao tác đơn giản, một cá nhân có thể sao chép, phát tán hoặc livestream nội dung vi phạm tới hàng triệu người dùng. Trong khi đó, quá trình phát hiện, xác minh và xử lý của cơ quan chức năng thường cần thời gian, chứng cứ và sự phối hợp của nhiều bên.

Bên cạnh đó, nhận thức về bản quyền trong xã hội vẫn còn hạn chế. Trong thời gian dài, không ít người vẫn xem việc “dùng nhạc miễn phí”, “xem phim miễn phí” hay chia sẻ nội dung trên mạng là chuyện bình thường, chưa ý thức đầy đủ rằng đó là hành vi xâm phạm quyền tài sản của tác giả và nhà sản xuất. Không ít đơn vị kinh doanh, nền tảng trực tuyến hoặc nhà sáng tạo nội dung sử dụng tác phẩm có bản quyền nhưng chưa thực sự quan tâm đến nghĩa vụ xin phép hoặc trả tiền sử dụng.

Một nguyên nhân khác là yếu tố lợi nhuận. Nhiều website phim lậu, ứng dụng nghe nhạc trái phép hay kênh mạng xã hội (MXH) sử dụng nội dung không bản quyền có thể thu hút lượng truy cập lớn để bán quảng cáo hoặc kiếm tiền từ nền tảng. Khi chi phí vi phạm thấp nhưng doanh thu thu được cao, việc xử lý hành chính trong một số trường hợp chưa đủ sức răn đe.

Không chỉ đối mặt với các hành vi sao chép, phát tán trái phép theo cách truyền thống, công tác bảo vệ quyền tác giả hiện nay còn phải xử lý những vấn đề phát sinh từ nền tảng xuyên biên giới, livestream và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI).

Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng phân tích: “Hiện nay, với nền tảng số, livestream và đặc biệt là AI, việc khai thác nội dung có thể diễn ra tự động, xuyên biên giới và ở quy mô cực lớn chỉ trong thời gian rất ngắn. Điều này khiến việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ và xử lý trách nhiệm trở nên phức tạp hơn rất nhiều”.

Ông nhận định, một trong những thách thức rõ nhất là tính “phi tập trung” của môi trường số. Nội dung vi phạm có thể được đăng tải từ nhiều quốc gia khác nhau, lưu trữ trên máy chủ ở nước ngoài, sau đó lan truyền qua nhiều nền tảng MXH, ứng dụng chia sẻ video hoặc livestream. Khi một nội dung bị gỡ xuống, nó có thể nhanh chóng xuất hiện trở lại dưới tài khoản khác hoặc dưới định dạng khác, khiến công tác phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, Cục trưởng Trần Hoàng cho rằng cùng với sự phát triển của công nghệ, các phương thức xâm phạm bản quyền cũng liên tục thay đổi. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lý và chủ thể quyền phải tăng cường ứng dụng công nghệ trong phát hiện, ngăn chặn vi phạm thay vì chỉ dựa vào các biện pháp xử luý truyền thống.

Theo Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, mục tiêu cuối cùng của việc tăng cường thực thi không chỉ là xử lý vi phạm, mà còn là tạo dựng môi trường tôn trọng bản quyền, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và khuyến khích hoạt động sáng tạo. Khi các hành vi vi phạm bị kiểm soát hiệu quả hơn, người sáng tạo nội dung, trong đó có đội ngũ nhạc sĩ, nghệ sĩ và nhà sản xuất, sẽ có điều kiện tốt hơn để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.

Ông nhận định, để thị trường bản quyền phát triển bền vững, người sáng tạo phải được đặt ở vị trí trung tâm bởi toàn bộ hệ sinh thái khai thác âm nhạc từ biểu diễn, streaming, quảng cáo, MXH đến karaoke hay livestream đều bắt đầu từ tác phẩm gốc của tác giả. Vì vậy, quyền tác giả không chỉ là quyền tinh thần mà còn là quyền tài sản có giá trị kinh tế thực sự.

Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng nhấn mạnh, tăng cường thực thi là yêu cầu cần thiết trong bối cảnh các hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên, để xây dựng một thị trường nội dung số phát triển lành mạnh, không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp xử lý vi phạm mà cần có sự tham gia của các nền tảng, doanh nghiệp khai thác nội dung và chính người sử dụng trong việc tôn trọng quyền tác giả, quyền liên quan./.

Bích Việt - Chiêu Dương