Nâng tầm Giải thưởng Tạ Quang Bửu tiệm cận chuẩn quốc tế

Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu đỉnh cao tại Việt Nam

Ngày 5/6, tại Hà Nội, Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) tổ chức Hội thảo “Giải pháp hoàn thiện Quy chế Giải thưởng Tạ Quang Bửu”, nhằm lấy ý kiến cộng đồng khoa học về định hướng sửa đổi quy chế Giải thưởng theo hướng nâng cao chất lượng, tính minh bạch và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc NAFOSTED, khẳng định nghiên cứu cơ bản là nền tảng tạo ra tri thức mới, là nguồn gốc của các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và những đột phá đổi mới sáng tạo (ĐMST) trong tương lai.

"Các quốc gia có nền khoa học phát triển đều đặc biệt coi trọng việc tôn vinh, nuôi dưỡng và đầu tư dài hạn cho các nhà khoa học xuất sắc", ông Đào Ngọc Chiến nhấn mạnh.

Trong bối cảnh Luật Khoa học, Công nghệ và ĐMST năm 2025 xác lập định hướng đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN, ĐMST và CĐS) trở thành động lực chủ yếu cho phát triển đất nước, Giải thưởng Tạ Quang Bửu được kỳ vọng sẽ phát huy vai trò lớn hơn trong việc thúc đẩy nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu đỉnh cao tại Việt Nam.

Theo Giám đốc NAFOSTED, việc hoàn thiện Quy chế Giải thưởng không chỉ nhằm tôn vinh các công trình khoa học xuất sắc mà còn hướng tới phát hiện, khuyến khích các nhà khoa học trẻ tài năng, thúc đẩy hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và góp phần nâng cao vị thế khoa học Việt Nam trên trường quốc tế.

Để đạt được mục tiêu đó, NAFOSTED mong muốn nhận được nhiều ý kiến đóng góp từ cộng đồng khoa học đối với các nội dung trọng tâm như: Mục tiêu và định vị của Giải thưởng trong giai đoạn mới; tiêu chí đánh giá công trình khoa học theo chuẩn mực quốc tế; Cơ chế phát hiện và tôn vinh các nhà khoa học trẻ; Khả năng mở rộng phạm vi, lĩnh vực và tác động của Giải thưởng; Các giải pháp bảo đảm tính khách quan, minh bạch, công bằng và uy tín trong quá trình xét chọn.

Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá chặt chẽ, phản ánh đúng chất lượng khoa học của công trình

Tại Hội thảo, các nhà khoa học, chuyên gia và đại diện các cơ sở nghiên cứu đã tập trung thảo luận, góp ý cho dự thảo sửa đổi Quy chế Giải thưởng Tạ Quang Bửu. Các ý kiến đều hướng tới việc xây dựng một hệ thống tiêu chí đánh giá chặt chẽ, phản ánh đúng chất lượng khoa học của công trình, đồng thời phù hợp với các quy định pháp luật hiện hành và yêu cầu phát triển KHCN, ĐMST trong giai đoạn mới.

Giới thiệu những nội dung mới được đề xuất trong Dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Giải thưởng Tạ Quang Bửu, ông Nguyễn Văn Vinh, Phó Trưởng phòng Quản lý Khoa học xã hội và nhân văn, NAFOSTED cho biết Giải thưởng dự kiến có nhiều thay đổi đáng chú ý nhằm nâng cao chất lượng và mở rộng phạm vi tôn vinh các thành tựu nghiên cứu xuất sắc.

Cụ thể, Giải thưởng sẽ được tổ chức theo chu kỳ 2 năm/lần thay vì tổ chức hằng năm. Đối tượng xét tặng là các nhà khoa học mang quốc tịch Việt Nam có kết quả nghiên cứu cơ bản nổi bật trong các lĩnh vực: khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và công nghệ, khoa học y dược, khoa học nông nghiệp, khoa học xã hội và khoa học nhân văn.

Về tiêu chuẩn xét tặng, công trình được đề cử phải là bài báo khoa học đã được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín thuộc cơ sở dữ liệu Web of Science hoặc Scopus. Bài báo phải được công bố tối thiểu 1 năm trước thời điểm kết thúc nhận hồ sơ và không quá 5 năm tính đến thời điểm xét giải.

Bên cạnh hình thức đề cử từ các tổ chức, cơ quan khoa học, dự thảo cũng bổ sung cơ chế tự ứng cử, tạo điều kiện để các nhà khoa học chủ động đăng ký tham gia xét thưởng, qua đó mở rộng cơ hội phát hiện và tôn vinh những công trình nghiên cứu có giá trị khoa học và tác động học thuật nổi bật.

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm của các đại biểu là việc bổ sung tiêu chí liêm chính khoa học vào hệ thống đánh giá.

Thiếu tướng, GS. TS. Trần Xuân Nam, Phó Giám đốc Học viện Kỹ thuật Quân sự, Chủ tịch Hội đồng Giải thưởng Tạ Quang Bửu năm 2024, đánh giá đây là bước tiến quan trọng nhằm bảo đảm Giải thưởng tôn vinh đúng những công trình có giá trị khoa học thực chất, được tạo ra trên nền tảng trung thực và tuân thủ các chuẩn mực học thuật.

Theo GS. TS. Trần Xuân Nam, trong bối cảnh khoa học toàn cầu ngày càng đề cao trách nhiệm nghiên cứu và tính minh bạch trong công bố kết quả, việc đưa tiêu chí liêm chính khoa học vào quy chế sẽ góp phần nâng cao uy tín của Giải thưởng, đồng thời khuyến khích cộng đồng nghiên cứu xây dựng môi trường khoa học lành mạnh.

Cũng tại Hội thảo, GS. TS. Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, thành viên Hội đồng Giải thưởng Tạ Quang Bửu năm 2024, cho rằng việc hoàn thiện quy chế cần bảo đảm sự hài hòa giữa các chuẩn mực quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

"Giải thưởng cần lấy giá trị học thuật và những đóng góp cho xã hội làm trung tâm trong quá trình đánh giá", GS. TS. Huỳnh Văn Sơn nhấn mạnh.

Nhiều ý kiến khác tại hội thảo cũng đề xuất tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí đánh giá theo hướng chú trọng chất lượng và tác động học thuật của công trình khoa học, thay vì chỉ dựa trên các chỉ số định lượng. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phát hiện và hỗ trợ các nhà khoa học trẻ có tiềm năng, tạo động lực cho thế hệ nghiên cứu kế cận.

Theo NAFOSTED, việc sửa đổi Quy chế Giải thưởng Tạ Quang Bửu lần này được thực hiện trên cơ sở tham chiếu kinh nghiệm quốc tế, đồng thời kế thừa những kết quả tích cực đã đạt được trong quá trình tổ chức giải thưởng những năm qua. Định hướng xuyên suốt là lấy chất lượng khoa học và tác động học thuật làm trung tâm, bảo đảm tính khách quan, công bằng và minh bạch trong xét chọn.

Những ý kiến đóng góp tại Hội thảo sẽ được NAFOSTED tổng hợp, nghiên cứu và báo cáo lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Quy chế trong thời gian tới. Qua đó, từng bước xây dựng Giải thưởng Tạ Quang Bửu trở thành giải thưởng khoa học uy tín hàng đầu Việt Nam, góp phần tôn vinh các thành tựu nghiên cứu xuất sắc và thúc đẩy sự phát triển của nền khoa học nước nhà theo các chuẩn mực quốc tế./.

LĐ