Chương trình máy tính Bayesvl: Từ thuật toán thống kê đến nhịp cầu ngoại giao khoa học

Có những khoảnh khắc mà thế giới thực, thế giới ảo và những dòng mã thuật toán vô tri đan xen vào nhau, tạo thành một bức tranh phản chiếu trọn vẹn sự kết nối sâu sắc của nhân loại. Bắt đầu bằng một buổi sáng tĩnh lặng tại bán đảo Keweenaw rợp bóng cây rừng, nơi tôi gắn bó với các hoạt động nghiên cứu và giảng dạy tại Đại học Công nghệ Michigan, Hoa Kỳ. Ở đó, tôi ngồi trước màn hình máy tính nhìn những dòng lệnh chạy mượt mà.

Cùng lúc đó ở một nơi cách xa hàng vạn dặm, xung đột vũ trang bùng nổ khiến một người đồng nghiệp của tôi mất hoàn toàn kết nối Internet. Và ở một chiều không gian khác, hàng triệu người đang miệt mài trồng hoa hay bắt bọ trong thế giới ảo của tựa game Animal Crossing. Ba thế giới tưởng chừng không liên quan ấy lại được gắn kết chặt chẽ bởi một ngôn ngữ chung là dữ liệu, cùng một nền tảng tư duy mang tên Bayesvl [1].

Ngày 17/5 năm nay đánh dấu một cột mốc vô cùng đặc biệt đối với cộng đồng nghiên cứu của chúng tôi. Đó là kỷ niệm tròn 5 năm ra đời của hệ phương pháp luận Bayesian Mindsponge Framework (BMF), 7 năm kể từ khi chương trình tính toán thống kê Bayes, bayesvl, chính thức hiện diện trên kho lưu trữ CRAN toàn cầu, và 8 năm kể từ khi những ý tưởng đầu tiên về nó được hình thành [2].

Ngược dòng thời gian về cuối năm 2017, Chương trình máy tính Bayesvl trong môi trường R đã được GS. Vương Quân Hoàng và KS. Lã Việt Phương bắt đầu phát triển và hoàn thiện. Sau nhiều năm không ngừng cải tiến, phiên bản Bayesvl v1.0.0 đã được cập nhật năm 2025, khép lại 6 năm ở giai đoạn thử nghiệm để bước sang một cột mốc mới, khẳng định vị thế như một công cụ nghiên cứu hữu ích, hỗ trợ cho quá trình tư duy nghiên cứu khoa học.

Tại Đại học Công nghệ Michigan, nơi tôi trực tiếp giảng dạy và chia sẻ về phân tích dữ liệu ứng dụng, các thuật toán Bayesvl chưa bao giờ chỉ là một công cụ tính toán thống kê - xác suất khô khan. Tôi đã tận mắt chứng kiến sự ngạc nhiên đến say mê của các sinh viên và đồng nghiệp quốc tế khi tiếp cận một công cụ do chính trí tuệ Việt Nam phát triển. Cảm giác tự hào dâng trào trong tôi mỗi khi giới thiệu về nguồn gốc của Bayesvl.

Công cụ này không chỉ làm rạng danh nền khoa học nước nhà mà còn được “xuất khẩu” tới nhiều quốc gia, góp phần hỗ trợ cộng đồng nghiên cứu quốc tế giải quyết các bài toán thống kê Bayesian phức tạp một cách trực quan và dễ tiếp cận hơn.

Sức mạnh thực sự của BMF và Bayesvl nằm ở khả năng giải mã những góc khuất trong tâm lý con người. Gần đây, tôi cùng các cộng sự công bố một nghiên cứu khám phá sự giao thoa giữa môi trường ảo và nhận thức sinh thái thực tại [3]. Chúng tôi đặt ra một câu hỏi thời sự. Liệu những hành vi cải tạo môi trường trong tựa game Animal Crossing có định hình niềm tin về sự ngoại lệ của con người (human exceptionalism) hay không?

Dựa trên nền tảng phân tích BMF và Lý thuyết thông tin GITT, chúng tôi đã mổ xẻ dữ liệu từ 640 người chơi đến từ 29 quốc gia. Bức tranh được tái lập từ các kết quả tính toán hiện lên vô cùng thú vị. Những hành vi mang tính kiểm soát cao như trồng hoa hay thay đổi địa hình làm tăng niềm tin rằng con người đứng trên tự nhiên.

Ngược lại, các hành vi ít kiểm soát hơn như lai tạo giống hoa hay tạo điều kiện cho côn trùng xuất hiện lại làm giảm sự kiêu ngạo sinh thái này. Quan trọng hơn cả, mức độ đắm chìm vào thế giới ảo đóng vai trò như một bộ lọc tinh tế, có khả năng làm suy yếu hoặc thậm chí đảo ngược các tác động tâm lý kể trên. BMF đã giúp chúng tôi đi từ những con số thô ráp đến một hướng đi mới để bồi đắp Trí khôn Sinh thái (Nature Quotient - NQ), qua đó khơi dậy văn hóa thặng dư sinh thái trong tâm trí nhân loại.

Thế nhưng, đằng sau thành quả học thuật ấy lại là một câu chuyện thấm đẫm tình người, phơi bày cả vẻ đẹp lẫn sự mong manh của thế giới chúng ta đang sống. Khi bản thảo của chúng tôi vừa được tạp chí chấp nhận, một tin vui lẽ ra phải được ăn mừng trọn vẹn, thì bóng đen của chiến sự bao trùm. Fatemeh Kianfar, nữ tiến sĩ nhiệt huyết từ Iran và là đồng tác giả của nghiên cứu, đã rơi vào tình trạng mất kết nối Internet hoàn toàn. Tham gia dự án ngay trước thềm chiến tranh nổ ra, cô đã không thể tự mình đón nhận thành quả học thuật chung của cả nhóm.

Sự kiện này đã chạm đến tầng sâu nhất trong triết lý của cộng đồng học thuật chúng tôi. Trong khoa học có một khái niệm tuyệt đẹp mang tên Ngoại giao Khoa học (Science diplomacy). Nó đại diện cho sự hợp tác vì mục tiêu hòa bình và những giá trị nhân văn, vươn lên trên mọi ranh giới của bom đạn. Từ những ngày đầu tiên, cộng đồng BMF đã dùng sức mạnh của trí tuệ để hỗ trợ không ngơi nghỉ cho các nhà nghiên cứu ở những vùng thiếu thốn điều kiện tại châu Phi, Đông Nam Á và Trung Đông. Với Fatemeh, chúng tôi không chỉ chờ đợi để gửi đi một thông báo xuất bản, mà còn gửi gắm những lời cầu nguyện chân thành nhất cho sự an toàn của cô cùng một nền hòa bình sớm được lập lại.

Hành trình của Bayesvl từ những dòng mã khởi thủy đến một công cụ hiện diện toàn cầu, từ lần đầu tiên được giới thiệu tới công chúng trên Báo Khoa học và Phát triển [4], đến những giảng đường tĩnh lặng ở Michigan và cả những kết nối tri thức giữa những con người khao khát học hỏi ngay trong những thời khắc khói lửa của đạn bom, đã cho thấy một điều: Khoa học đích thực không bao giờ vô cảm [5].

Khoa học là nhịp cầu của hòa bình, là sức mạnh thấu cảm và là ánh sáng kiên cường bừng lên, dẫu trong những thời khắc tăm tối nhất của nhân loại. Có lẽ vì thế mà TS. Nguyễn Minh Hoàng, nhà khoa học đồng phát triển BMF, đã chia sẻ: “phần mềm Bayesvl và BMF là tâm nguyện thực hiện triết lý từ bi trong nghiên cứu khoa học của Trung tâm ISR”./.

“

Tài liệu tham khảo
[1] Q.H. Vuong, V.P. La (2019), bayesvl package for Bayesian statistical analyses in R, https://search.r-project.org/CRAN/refmans/bayesvl/html/bayesvl.html.
[2] Q.H. Vuong, M.H. Nguyen (2025), Developing Bayesian probabilistic reasoning capacity in HSS disciplines: Qualitative evaluation on bayesvl and BMF analytics for ECRs. Ulb.ac.be, https://difusion.ulb.ac.be/vufind/Record/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/397326/Details.
[3] Q.H. Vuong, F. Kianfar, T.M.A. Tran, et al. (2026), Do environment modification behaviors and gamers' immersiveness shape exceptionalism beliefs? International Journal of Human-Computer Interaction, https://doi.org/10.1080/10447318.2026.2676185.
[4] H.P. Hạnh (2019), Chương trình máy tính Bayesvl trong môi trường R: Đóng góp Việt cho khoa học thế giới, Khoa học và Phát triển, https://tiasang.com.vn/chuong-trinh-may-tinh-bayesvl-trong-moi-truong-r-dong-gop-viet-cho-khoa-hoc-the-gioi-5022134.html.
[5] L.M. Tân, P.C. Thường (2026), Mindsponge và BMF: Khi khoa học Việt Nam giải mã cơ chế niềm tin của con người, https://vjst.vn/mindsponge-va-bmf-khi-khoa-hoc-viet-nam-giai-ma-co-che-niem-tin-cua-con-nguoi-82760.html.

TS. Trần Thị Mai Anh - Đại học Công nghệ Michigan