Lâm Đồng hướng tới hình thành hệ sinh thái công nghiệp bô xít - alumin - nhôm bền vững

Ngày 20/5, Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tỉnh Lâm Đồng phối hợp với Trung tâm Kinh tế Môi trường (Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam) tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Hệ sinh thái công nghiệp khai thác, chế biến bô xít - alumin - nhôm Lâm Đồng”.

Hội thảo thu hút sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhằm thảo luận các giải pháp phát triển ngành công nghiệp bô xít theo hướng hiện đại, tuần hoàn và bền vững.

Đây là một trong những nội dung thuộc nhiệm vụ KH&CN cấp tỉnh “Đề án xây dựng và phát triển tỉnh Đắk Nông trở thành trung tâm công nghiệp khai thác, chế biến bô xít - alumin - nhôm đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” do Trung tâm Kinh tế Môi trường chủ trì thực hiện.

Hội thảo do PGS. TS. Lưu Đức Hải - Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Kinh tế Môi trường chủ trì.

Tham dự có TSKH. Phan Xuân Dũng - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; bà Mai Thanh Nga - Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Lâm Đồng; đại diện các sở, ngành, doanh nghiệp khai thác bô xít cùng nhiều nhà khoa học đến từ các trường đại học, viện nghiên cứu.

Tiềm năng lớn đi cùng nhiều thách thức

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Lưu Đức Hải cho biết, Việt Nam hiện sở hữu trữ lượng bô xít lớn thứ hai thế giới, ước khoảng 7 - 10 tỷ tấn, tập trung chủ yếu tại khu vực Tây Nguyên. Đây là nguồn tài nguyên quan trọng, tạo dư địa lớn cho phát triển công nghiệp khai khoáng, luyện kim và công nghiệp chế biến sâu.

Tuy nhiên, theo ông Lưu Đức Hải, ngành công nghiệp bô xít - alumin - nhôm cũng đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường, hạ tầng và xã hội. Để sản xuất 1 triệu tấn alumin cần khoảng 200 ha đất, tạo áp lực lớn đối với công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và chuyển đổi sinh kế cho người dân.

Đặc biệt, bùn đỏ - phụ phẩm trong quá trình chế biến alumin - có độ kiềm rất cao, với pH từ 12 - 13, tiềm ẩn nguy cơ gây tác động nghiêm trọng đến môi trường nếu xảy ra sự cố. Các hồ chứa bùn đỏ cần thời gian rất dài để ổn định và hiện vẫn chưa có giải pháp xử lý triệt để nhằm tái sử dụng mặt bằng.

Ngoài ra, việc vận chuyển alumin, than, xút và nguyên liệu phục vụ sản xuất với khối lượng lớn cũng tạo áp lực đáng kể lên hạ tầng giao thông khu vực Tây Nguyên.

Từ thực tiễn đó, các chuyên gia cho rằng, cần thay đổi cách tiếp cận trong phát triển ngành công nghiệp bô xít, không chỉ dừng ở khai thác tài nguyên mà phải hướng tới xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, gắn với kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

Theo định hướng này, hoạt động khai thác và chế biến phải đi đôi với tối ưu hóa tài nguyên, giảm phát thải, tái sử dụng phụ phẩm và nâng cao giá trị gia tăng của chuỗi sản xuất.

Hướng tới mô hình hệ sinh thái công nghiệp tuần hoàn

Tại Hội thảo, các đại biểu đã nghe nhiều báo cáo chuyên đề quan trọng như: “Mô hình kinh tế tuần hoàn trong khai thác bô xít và sản xuất alumin tại tỉnh Lâm Đồng”; “Công nghệ khai thác và chế biến bô xít - alumin - nhôm - thu hồi Ga và các nguyên tố kim loại quý đi kèm”; “Mô hình hệ sinh thái công nghiệp khai thác và chế biến bô xít - alumin - nhôm”.

Các tham luận tập trung phân tích xu hướng phát triển ngành công nghiệp bô xít theo hướng tuần hoàn, ứng dụng công nghệ hiện đại để tận dụng tối đa tài nguyên và giảm thiểu chất thải.

Nhiều ý kiến cho rằng, ngoài sản phẩm chính là alumin và nhôm, quá trình chế biến còn có thể thu hồi các nguyên tố kim loại quý đi kèm nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế. Đồng thời, các phụ phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất cần được nghiên cứu tái sử dụng thay vì xử lý theo phương thức chôn lấp truyền thống.

Theo nhóm nghiên cứu, mô hình “hệ sinh thái công nghiệp” sẽ tạo sự liên kết giữa khai thác khoáng sản, chế biến sâu, logistics, năng lượng, xử lý môi trường và các ngành công nghiệp phụ trợ. Đây được xem là hướng đi phù hợp trong bối cảnh Lâm Đồng và khu vực Tây Nguyên đang có tiềm năng lớn về tài nguyên bô xít.

Hiện nay, quy hoạch tại khu vực Đắk Nông và Lâm Đồng đang hướng tới nâng công suất các nhà máy alumin hiện hữu như Nhân Cơ, Tân Rai từ khoảng 650.000 tấn lên 2 - 4 triệu tấn/năm. Tổng quy mô toàn vùng trong tương lai có thể đạt khoảng 10 triệu tấn alumin mỗi năm.

Việc mở rộng quy mô sản xuất đặt ra yêu cầu cấp thiết về lựa chọn công nghệ tiên tiến, kiểm soát môi trường và phát triển hạ tầng đồng bộ để bảo đảm hiệu quả lâu dài.

Gắn phát triển công nghiệp với bảo vệ môi trường

Phát biểu tại Hội thảo, TSKH. Phan Xuân Dũng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam nhấn mạnh, dự án bô xít Tây Nguyên không chỉ là dự án khai thác khoáng sản đơn thuần mà còn là dự án kinh tế tổng hợp quan trọng của quốc gia.

Theo ông, sau hơn 20 năm được Quốc hội thông qua chủ trương, các dự án bô xít đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực Tây Nguyên, tạo động lực cho nhiều ngành kinh tế khác như du lịch, nông nghiệp công nghệ cao và dịch vụ phụ trợ.

Ông cũng khẳng định đội ngũ trí thức KH&CN đã tham gia sâu sát trong quá trình đánh giá, phản biện và triển khai dự án nhằm bảo đảm hiệu quả kinh tế cũng như các yêu cầu về môi trường.

Tại Hội thảo, nhiều đại biểu cho rằng, quá trình phát triển công nghiệp bô xít - alumin - nhôm cần được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, gắn với hạ tầng, môi trường và đời sống người dân.

Các ý kiến tập trung vào nhiều nội dung như đánh giá tác động môi trường; xử lý bùn đỏ; thu hồi đất sản xuất nông nghiệp; cơ chế bồi thường, giải phóng mặt bằng; trách nhiệm của nhà đầu tư trong hệ sinh thái công nghiệp; cũng như đề xuất cơ chế đặc thù nhằm thu hút doanh nghiệp và đội ngũ nghiên cứu khoa học.

Đại diện các địa phương và doanh nghiệp cũng đề xuất cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp để các kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn.

Kết luận Hội thảo, PGS.TS. Lưu Đức Hải cho biết, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến đóng góp để hoàn thiện đề án, trong đó có đề xuất mở rộng nghiên cứu sang các giai đoạn trung nguồn và hạ nguồn của chuỗi sản xuất bô xít - nhôm.

Ông nhấn mạnh, việc xây dựng hệ sinh thái công nghiệp khai thác, chế biến bô xít - alumin - nhôm không chỉ nhằm khai thác hiệu quả tài nguyên mà còn hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững cho khu vực Tây Nguyên trong giai đoạn tới./.

LĐ