Bản quyền số và cuộc chiến không thể “đuổi theo” Internet

Từ những vấn đề được đặt ra tại Hội nghị quán triệt, triển khai các giải pháp thực hiện theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 trong hoạt động xuất bản/phát hành xuất bản phẩm điện tử diễn ra ngày 20/5/2026 do Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức có thể thấy một thực tế đáng lo ngại: Vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản đang dịch chuyển rất nhanh từ môi trường truyền thống sang không gian số, nơi tốc độ lan truyền dữ liệu đang vượt xa khả năng kiểm soát của các biện pháp xử lý thông thường.

Càng số hóa, bản quyền càng khó bảo vệ

Nếu như trước đây các hành vi vi phạm chủ yếu là in lậu, photo trái phép hoặc scan sách giấy để chia sẻ file pdf trên website, diễn đàn trực tuyến thì hiện nay các đối tượng đã tận dụng mạng xã hội, ứng dụng di động, nền tảng xuyên biên giới và sàn thương mại điện tử để phát tán, khai thác hoặc kinh doanh xuất bản phẩm trái phép dưới nhiều hình thức khác nhau.

Đó là thực trạng được ông Nguyễn Ngọc Bảo, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành nêu ra khi đề cập tới tình trạng xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực xuất bản trên không gian mạng.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bảo, cùng với sự phát triển nhanh của hoạt động xuất bản điện tử và các nền tảng nội dung số, tình trạng vi phạm đang diễn biến ngày càng phức tạp, tinh vi và có xu hướng chuyển mạnh từ môi trường xuất bản truyền thống sang môi trường số.

Thực tế cho thấy, không gian mạng đang làm thay đổi hoàn toàn bản chất của hành vi xâm phạm bản quyền. Nếu như trước đây, một cơ sở in lậu muốn phát tán hàng nghìn cuốn sách phải cần máy móc, nhân công, kho bãi và hệ thống vận chuyển, thì hiện nay chỉ với một chiếc điện thoại hoặc máy tính, một file dữ liệu có thể được chia sẻ tới hàng chục nghìn người trong thời gian rất ngắn.

Một file dữ liệu có thể bị sao chép gần như vô hạn với chi phí tiệm cận bằng 0 nhưng tốc độ lan truyền lại cực lớn. Gỡ một đường link vi phạm thì ngay lập tức có thể xuất hiện nhiều đường link khác. Chặn một website, tên miền mới lại được dựng lên chỉ sau vài giờ.

Không ít máy chủ được đặt ở nước ngoài, sử dụng nền tảng xuyên biên giới hoặc che giấu thông tin định danh khiến việc truy vết và xử lý vi phạm trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Đáng chú ý, hành vi vi phạm hiện nay không còn dừng ở việc sao chép đơn lẻ.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bảo, nhiều đối tượng đã chuyển sang khai thác nội dung có tổ chức, gắn với cơ chế tạo lượt xem, tương tác và doanh thu trên nền tảng số. Các hành vi phổ biến gồm chia sẻ trái phép file pdf, EPUB, audiobook; đăng tải toàn bộ nội dung sách dưới hình thức “review”, “chia sẻ kiến thức”; phát sóng trực tiếp đọc toàn bộ nội dung xuất bản phẩm trên mạng xã hội; giả mạo nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành để kinh doanh sách giả, sách lậu với giá thấp nhằm thu hút người tiêu dùng.

Các nhóm xuất bản phẩm bị xâm phạm nhiều hiện nay chủ yếu là sách giáo khoa, sách bổ trợ, sách tiếng Anh, sách văn học, sách thiếu nhi và sách kỹ năng. Đây đều là những dòng sách có nhu cầu sử dụng lớn, dễ bị sao chép và phát tán trái phép trên môi trường số.

Trong môi trường Internet, giá trị lớn nhất của ngành xuất bản không còn nằm ở bản in vật lý, mà nằm ở quyền khai thác dữ liệu và tài sản trí tuệ. Khi nội dung bị sao chép tràn lan, mô hình kinh doanh nội dung số gần như bị bào mòn từ gốc.

Không thể chỉ “đuổi theo” từng đường link vi phạm

Một trong những khó khăn lớn hiện nay là việc xử lý vi phạm bản quyền trên không gian mạng vẫn chủ yếu mang tính bị động. Nhiều doanh nghiệp xuất bản có thể phát hiện đường link nghi vấn vi phạm nhưng lại gặp khó trong việc thu thập, lưu trữ và hoàn thiện chứng cứ số để xử lý theo quy định pháp luật.

Qua khảo sát năm 2023 của Cục Xuất bản, In và Phát hành, Fonos đã cung cấp 190 đường link nghi vấn vi phạm bản quyền; Waka cung cấp 184 đường link; Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội cung cấp 14 đường link nghi vấn vi phạm.

Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp mới dừng ở mức phản ánh dấu hiệu vi phạm, chưa hoàn thiện được hồ sơ, chứng cứ pháp lý để xử lý theo quy định. Điều này cho thấy việc chuẩn hóa chứng cứ số hiện vẫn là “điểm nghẽn” lớn trong công tác xử lý xâm phạm bản quyền trên môi trường mạng.

Theo nhiều chuyên gia, nếu chỉ tập trung gỡ bỏ từng đường link vi phạm, cơ quan quản lý sẽ luôn ở thế “đuổi theo” Internet. Bởi ngay khi một nội dung bị gỡ bỏ, các bản sao khác có thể tiếp tục xuất hiện trên nền tảng khác, tên miền khác hoặc tài khoản khác chỉ trong thời gian rất ngắn.

Không chỉ vậy, sự phát triển của AI cũng đang khiến câu chuyện bản quyền bước sang một giai đoạn phức tạp hơn. Dữ liệu xuất bản phẩm có thể bị khai thác để huấn luyện AI mà chưa có cơ chế kiểm soát hoặc chia sẻ quyền lợi rõ ràng. Các công cụ AI hiện nay cũng có thể tự động tóm tắt sách, chuyển văn bản thành giọng nói hoặc tạo ra các sản phẩm phái sinh từ nội dung đã học.

Điều này đặt ra hàng loạt câu hỏi mới về quyền dữ liệu, quyền tác giả và trách nhiệm của nền tảng công nghệ trong môi trường số. Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan đối với xuất bản phẩm điện tử không thể chỉ dừng ở xử lý sau vi phạm, mà cần chuyển sang mô hình quản trị chủ động, kết hợp giữa biện pháp pháp lý, biện pháp kỹ thuật, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, kiểm soát dữ liệu dùng cho trí tuệ nhân tạo và chế tài xử phạt hành chính đủ sức răn đe. Đây được xem là hướng tiếp cận đáng chú ý trong bối cảnh bản quyền số ngày càng gắn chặt với dữ liệu và công nghệ.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, để ngăn chặn hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với xuất bản phẩm điện tử cần gắn mã định danh số cho xuất bản phẩm điện tử; mỗi sách điện tử cần có mã định danh thống nhất gắn với thông tin tác giả, chủ sở hữu quyền, đơn vị xuất bản, đơn vị phát hành, thời hạn cấp phép, phạm vi lãnh thổ và hình thức khai thác.

Bên cạnh đó là áp dụng watermark cá nhân hóa nhằm truy vết nguồn phát tán khi bản sao bị chia sẻ trái phép. Nói cách khác, bài toán bản quyền số hiện nay không còn đơn thuần là câu chuyện pháp lý, mà đã trở thành vấn đề quản trị công nghệ và quản trị nền tảng.

Trong kỷ nguyên dữ liệu, nơi một file số có thể lan truyền tới hàng triệu người chỉ sau vài phút, bảo vệ bản quyền không còn là câu chuyện riêng của ngành xuất bản. Đó đang trở thành phép thử đối với năng lực quản trị không gian số, khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ và cả tương lai của ngành công nghiệp nội dung Việt Nam./.

Bích Việt