Chế phẩm BIO-RA mở hướng canh tác lúa tuần hoàn ở Hà Tĩnh
Từ bài toán xử lý rơm rạ sau thu hoạch, Hà Tĩnh đang từng bước hình thành hướng đi mới cho sản xuất nông nghiệp bền vững bằng công nghệ sinh học. Dự án ứng dụng chế phẩm BIO-RA do Trung tâm Khoa học, Công nghệ và Chuyển đổi số Hà Tĩnh nghiên cứu, sản xuất không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường, cải tạo đất canh tác mà còn mở ra tiền đề cho phát triển nông nghiệp tuần hoàn, hữu cơ trong sản xuất lúa.
Giải bài toán đốt rơm rạ sau thu hoạch
Nhiều năm qua, sau mỗi mùa gặt, tình trạng đốt rơm rạ diễn ra phổ biến tại nhiều địa phương ở Hà Tĩnh. Khói bụi từ các cánh đồng không chỉ gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng giao thông và sức khỏe người dân mà còn làm thất thoát nguồn hữu cơ quý giá trong đất.
Theo thống kê, hằng năm toàn tỉnh sản xuất hơn 59.000 ha lúa vụ xuân và gần 45.000 ha lúa vụ hè thu. Sau mỗi mùa vụ, khoảng 40-50% lượng rơm rạ bị đốt bỏ để kịp thời chuẩn bị cho vụ tiếp theo.
Trong khi đó, theo Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI), trong 1 tấn rơm chứa 5-8 kg đạm, 1,2 kg lân, 20 kg kali, 40 kg silic và khoảng 400 kg carbon. Khi đốt ngoài đồng, gần như toàn bộ lượng dinh dưỡng này bị mất đi, đồng thời phát thải lớn khí nhà kính ra môi trường.
Từ thực tế đó, Trung tâm Khoa học, Công nghệ và Chuyển đổi số Hà Tĩnh đã nghiên cứu, sản xuất thành công chế phẩm sinh học BIO-RA và triển khai dự án “Xây dựng mô hình xử lý phụ phẩm sau thu hoạch trên đồng ruộng trong sản xuất lúa tại Hà Tĩnh”. Dự án được thực hiện tại các xã Đức Thịnh, Thạch Xuân, Kỳ Anh trên diện tích hơn 300 ha (vụ xuân và vụ hè thu), với hơn 600 hộ tham gia.
Song song với triển khai mô hình, dự án đã tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho 662 lượt người gồm nông dân, hợp tác xã, cán bộ chuyên môn cấp xã và các hộ dân trong vùng dự án. Thông qua các lớp tập huấn, người dân được hướng dẫn quy trình xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học, đồng thời tiếp cận thêm các kiến thức về sản xuất nông nghiệp thân thiện môi trường.
Chế phẩm BIO-RA do Trung tâm Khoa học, Công nghệ và Chuyển đổi số Hà Tĩnh nghiên cứu, sản xuất và đã được cấp giấy chứng nhận hợp chuẩn theo TCVN 6168:2002. Sản phẩm gồm các chủng vi sinh vật có khả năng phân hủy mạnh cellulose, giúp phân hủy nhanh gốc rạ ngay tại ruộng mà không cần cắt gốc.
Không chỉ hỗ trợ xử lý phụ phẩm nông nghiệp, chế phẩm còn bổ sung hệ vi sinh vật có lợi giúp cải tạo đất, hạn chế mầm bệnh và giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học.
Từng bước thay đổi tư duy sản xuất của nông dân
Trên cánh đồng thôn Phúc Điền, xã Thạch Xuân, người dân đã từng bước xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học trước khi xuống giống vụ hè thu sau khi được tuyên truyền và đang áp dụng thử nghiệm trong vụ mới. Không chỉ hạn chế tình trạng đốt rơm rạ trên đồng ruộng, cách làm này còn giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu, nhất là chi phí phân bón trong sản xuất lúa.
Những thay đổi bước đầu trong nhận thức của người dân Thạch Xuân cho thấy hiệu quả không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở việc hình thành thói quen sản xuất mới, thân thiện hơn với môi trường.
Thông thường nếu để phân hủy tự nhiên, gốc rạ ngoài đồng sẽ mất nhiều thời gian, dễ phát sinh hiện tượng yếm khí, gây nghẹt rễ và vàng lá đầu vụ. Khi sử dụng chế phẩm BIO-RA kết hợp đưa nước vào ruộng và cày lật gốc rạ, quá trình phân giải diễn ra nhanh hơn, giúp rơm rạ mềm và mục sau khoảng 7-10 ngày.
Theo phân tích của nhóm nghiên cứu, trong chế phẩm có chứa các chủng vi sinh vật có hoạt tính phân giải cellulose mạnh. Khi được bổ sung xuống ruộng trong điều kiện đủ ẩm, các vi sinh vật sẽ phát triển nhanh, thúc đẩy quá trình phân hủy phần thân, gốc rạ và các hợp chất hữu cơ tồn dư sau thu hoạch.
Đồng thời, hệ vi sinh vật có lợi trong BIO-RA còn giúp hạn chế sự phát triển của một số nấm bệnh phát sinh trong quá trình phân hủy tự nhiên của rơm rạ.
Qua đánh giá bước đầu, ở những chân ruộng trũng sâu, sau khi xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học, nông dân có thể giảm khoảng 10% lượng phân bón nhưng cây lúa vẫn sinh trưởng tốt. Điều này giúp tiết kiệm từ 1,7-1,9 triệu đồng/ha/vụ.
Kết quả theo dõi tại các mô hình vụ xuân 2025 cũng cho thấy nhiều chỉ tiêu sinh trưởng và năng suất của ruộng xử lý BIORA đều nhỉnh hơn so với ruộng đối chứng.
Tại mô hình ở Thạch Xuân, cây lúa trên ruộng sử dụng BIO-RA có bộ rễ khỏe hơn, hiện tượng vàng lá và nghẹt rễ đầu vụ giảm rõ rệt. Trong khi đó, ở các ruộng không xử lý chế phẩm, quá trình phân hủy tự nhiên của gốc rạ diễn ra chậm hơn, dễ phát sinh ngộ độc hữu cơ ảnh hưởng đến sinh trưởng cây lúa.
Nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận việc phân hủy rơm rạ bằng vi sinh giúp tăng độ tơi xốp của đất, cải thiện môi trường cho hệ vi sinh vật có lợi phát triển. Đây được xem là yếu tố quan trọng đối với những vùng sản xuất lúa thâm canh nhiều năm đang có dấu hiệu chai cứng và suy giảm hữu cơ.
Hướng tới nền nông nghiệp tuần hoàn, bền vững
Không tạo ra lợi nhuận đột biến trong thời gian ngắn, nhưng giá trị lớn nhất của BIO-RA nằm ở tính bền vững và hiệu quả tích lũy lâu dài.
Với cơ chế phân hủy trực tiếp gốc rạ ngay tại ruộng, chế phẩm giúp hình thành nguồn phân hữu cơ tại chỗ từ phụ phẩm nông nghiệp, qua đó thay thế một phần phân bón hóa học. Đồng thời, hệ vi sinh vật hữu ích còn giúp cân bằng hệ sinh thái đồng ruộng, tăng khả năng giữ dinh dưỡng, hạn chế rửa trôi và cải thiện kết cấu đất.
Nhờ đó, cây lúa phát triển khỏe hơn, đẻ nhánh tốt hơn và tăng khả năng chống chịu sâu bệnh. Người dân cũng giảm đáng kể chi phí thuốc bảo vệ thực vật và công lao động.
Việc ứng dụng công nghệ sinh học trong xử lý rơm rạ sau thu hoạch đang cho thấy hiệu quả tích cực cả về môi trường lẫn sản xuất lúa. Thời gian tới cần tiếp tục tuyên truyền, tập huấn thực hành tại ruộng để nông dân nắm vững quy trình xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học.
Bên cạnh đó, tỉnh cần nghiên cứu chính sách hỗ trợ giá chế phẩm để khuyến khích người dân từ bỏ thói quen đốt rơm rạ. Hiện nay, mỗi gói 200g chế phẩm có giá khoảng 30.000 đồng; mỗi sào lúa cần sử dụng từ 0,5-1 kg chế phẩm, tương đương khoảng 60.000 đồng cho mỗi lần xử lý rơm rạ.
Việc nhân rộng mô hình cũng cần gắn với chủ trương tích tụ ruộng đất, xây dựng cánh đồng lớn và cơ giới hóa đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng chế phẩm sinh học trong sản xuất.
Từ một giải pháp xử lý phụ phẩm nông nghiệp, BIO-RA đang mở ra hướng đi mới cho sản xuất lúa tại Hà Tĩnh theo hướng xanh hơn, sạch hơn và bền vững hơn. Thành công bước đầu của dự án không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường, cải tạo đất canh tác mà còn tạo nền tảng để địa phương từng bước mở rộng sản xuất nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn trong tương lai.
Đây cũng là cơ sở quan trọng để Hà Tĩnh lồng ghép, đề xuất các cơ chế hỗ trợ trong thực hiện Nghị quyết 51/2021/NQ-HĐND quy định chính sách khuyến khích phát triển nông nghiệp, nông thôn gắn với xây dựng tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2022 - 2025./.