KHCN và đội ngũ trí thức: “Nguồn lực mềm” quan trọng của quốc gia
Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) phải là "cầu nối chiến lược" trong mô hình tăng trưởng mới, đảm đương các vai trò gồm tập hợp lực lượng và tư vấn phản biện chính sách, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo, và phát triển kinh tế xanh bền vững.
Khoa học, công nghệ và tri thức đang trở thành “nguồn lực mềm” quan trọng của quốc gia
VUSTA hiện có 126 hội thành viên, gồm 92 hội ngành toàn quốc và 34 liên hiệp hội tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, cùng 575 tổ chức khoa học công nghệ (KHCN). Toàn hệ thống tập hợp khoảng 3,7 triệu hội viên, trong đó 2,2 triệu người là trí thức, chiếm tới 32,5% tổng số trí thức cả nước.
Nhân Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (KHCN và ĐMST) Việt Nam 18/5, tại tọa đàm “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam trong kiến tạo mô hình tăng trưởng mới”, TSKH. Phan Xuân Dũng, Chủ tịch VUSTA cho biết, con số này là phản ánh quy mô lớn của đội ngũ trí thức Việt Nam trong giai đoạn đất nước bước vào yêu cầu phát triển mới.
Nhưng sâu xa hơn, theo TSKH. Phan Xuân Dũng, số liệu đó còn cho thấy, KHCN và đội ngũ trí thức đang ngày càng trở thành “nguồn lực mềm” quan trọng của quốc gia.
Nếu như trong nhiều giai đoạn trước, tăng trưởng chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và mở rộng đầu tư, thì nay mô hình phát triển đang chuyển mạnh sang kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh và ĐMST. Trong mô hình ấy, dữ liệu, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực sẽ quyết định sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Dẫn chứng về vị trí của Việt Nam trên bản đồ sáng tạo thế giới khi Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) công bố tại Geneva rằng chỉ số ĐMST toàn cầu của Việt Nam năm 2025 đạt hạng 44 trên 139 quốc gia và nền kinh tế, Chủ tịch VUSTA đặt ra yêu cầu với đội ngũ trí thức cả nước: "Chúng ta phải quyết tâm rằng bằng trí tuệ Việt Nam thì không có gì mà không thể làm được".
Thông điệp ấy cho thấy yêu cầu mới đặt ra đối với VUSTA không chỉ là tập hợp đội ngũ trí thức, mà còn phải trở thành lực lượng kết nối tri thức, thúc đẩy ĐMST và tham gia trực tiếp vào quá trình kiến tạo động lực phát triển mới cho đất nước. Tín hiệu cho thấy doanh nghiệp đang bắt đầu nhìn nhận đầu tư cho KHCN và ĐMST không chỉ là trách nhiệm xã hội, mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn.
VUSTA là "cầu nối chiến lược" trong mô hình tăng trưởng mới
Tại tọa đàm là các tham luận đều nhìn thẳng vào các “điểm nghẽn” đang cản trở quá trình phát triển KHCN và chuyển đổi số (CĐS). Đáng chú ý, nhiều chuyên gia tại tọa đàm đều nhấn mạnh yêu cầu trẻ hóa hệ thống hội và đội ngũ trí thức KHCN.
Trong khi phần lớn công nghệ mới hiện nay đang được dẫn dắt bởi lớp chuyên gia rất trẻ, thì việc thu hút lực lượng này tham gia vào hệ thống tổ chức hội vẫn còn nhiều khoảng trống.
Theo TS. Bùi Thanh Tùng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật (KH&KT) TP. Hải Phòng, mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam phải dựa trên kinh tế tri thức, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh và ĐMST.
Theo ông, năm điểm đột phá trọng tâm trong Nghị quyết 57 mà Liên hiệp Hội cần bám sát, gồm:
Thứ nhất, tầm nhìn về tư liệu sản xuất mới, khi dữ liệu được xác định là tài nguyên và các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và bán dẫn trở thành trục phát triển.
Thứ hai, lần đầu tiên chủ trương chấp nhận rủi ro và độ trễ trong nghiên cứu khoa học được ban hành thành chính sách, tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho các ý tưởng đột phá.
Thứ ba, mục tiêu tài chính táo bạo với kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP vào năm 2030, chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) đạt 2% GDP và bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho KHCN.
Thứ tư, xây dựng mạng lưới doanh nghiệp (DN), hướng tới có từ 5 đến 10 DN công nghệ số ngang tầm các nước tiên tiến, thu hút các tập đoàn công nghệ toàn cầu đặt trụ sở nghiên cứu tại Việt Nam và định vị trường đại học là trung tâm của hệ sinh thái khởi nghiệp.
Thứ năm, nâng tầm năng lực số quốc gia thông qua phủ sóng 5G toàn quốc, đưa Việt Nam vào nhóm ba nước dẫn đầu Đông Nam Á và nhóm 50 nước đứng đầu thế giới về năng lực cạnh tranh số.
Bên cạnh đó, việc chấp nhận rủi ro và độ trễ trong nghiên cứu khoa học được đánh giá là bước thay đổi lớn trong tư duy phát triển. Bởi ĐMST không thể phát triển nếu mọi hoạt động đều bị ràng buộc bởi tư duy quản lý cũ, quá nặng về an toàn và thiếu không gian thử nghiệm.
TS. Bùi Thanh Tùng mong muốn VUSTA là "cầu nối chiến lược" trong mô hình tăng trưởng mới, đảm đương ba nhóm vai trò, gồm: tập hợp lực lượng và tư vấn phản biện chính sách, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và ĐMST, và phát triển kinh tế xanh bền vững.
TS. Lê Anh Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học và ĐMST, VUSTA lại cho rằng,"điểm nghẽn" lớn nhất của DN khi triển khai CĐS không phải là thiếu công nghệ hay thiếu vốn, mà là thiếu lộ trình hành động cụ thể, tình trạng không biết bắt đầu từ đâu khiến nguồn lực phân tán và không tạo được hiệu quả bền vững.
Ông Lê Anh Hưng đề xuất, Liên hiệp Hội Việt Nam phải dịch chuyển từ vai trò thực hiện các chương trình hỗ "nhỏ lẻ" sang vai trò dẫn dắt và điều phối toàn bộ hệ sinh thái, kết nối đúng người, đúng nguồn lực và đúng thời điểm. Mô hình hệ sinh thái hỗ trợ DN do ông đề xuất vận hành theo ba cấp độ gắn kết với nhau, với cấp quốc gia tạo khung chính sách thông qua bộ tứ Nghị quyết 57, 59, 66 và 68, cấp ngành cung cấp dịch vụ và kết nối, và cấp DN trực tiếp triển khai cải tiến thực tế.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mà KHCN và ĐMST sẽ quyết định chất lượng tăng trưởng và vị thế quốc gia. Điều đất nước cần hôm nay không chỉ là công nghệ hiện đại, mà còn là một nền văn hóa phát triển mới - nơi tri thức được tôn trọng, sáng tạo được khuyến khích và khát vọng cống hiến được khơi dậy mạnh mẽ trong toàn xã hội./.
Buổi tọa đàm được VUSTA tổ chức diễn ra theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, kết nối hệ thống Liên hiệp hội các tỉnh, thành phố và các tổ chức thành viên trên cả nước, qua đó lan tỏa tinh thần ĐMST, CĐS và khát vọng phát triển dựa trên tri thức.