Tìm “đòn bẩy” cho trạm sạc xe điện dùng năng lượng mặt trời

Áp lực chuyển đổi xanh và khoảng trống hạ tầng

TP.HCM đang đối mặt với áp lực lớn về ô nhiễm không khí và phát thải giao thông, khi nồng độ bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt ngưỡng khuyến nghị, trong khi hiệu ứng đảo nhiệt đô thị ngày càng rõ nét. Với khoảng 9,2 triệu phương tiện, trong đó khí thải giao thông chiếm gần 40%, yêu cầu chuyển đổi sang mô hình phát triển xanh, bền vững trở nên cấp bách.

Trong bối cảnh đó, xe điện - đặc biệt là xe máy điện được xác định là giải pháp trọng tâm. Thành phố hiện có hơn 8 triệu xe máy, chiếm khoảng 84% tổng phương tiện, cho thấy tiềm năng chuyển đổi rất lớn. Các chính sách ưu đãi về thuế, phí đang góp phần thúc đẩy thị trường, song đồng thời kéo theo nhu cầu cấp thiết về hạ tầng sạc công cộng.

Thực tế cho thấy mạng lưới trạm sạc tại TP.HCM vẫn còn hạn chế, phân bố chưa đồng đều và chưa theo kịp tốc độ gia tăng phương tiện điện. Nếu hệ thống sạc tiếp tục phụ thuộc vào điện lưới truyền thống, lợi ích môi trường sẽ bị suy giảm, do phát thải chỉ dịch chuyển sang khâu sản xuất điện. Vì vậy, tích hợp năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời, trở thành hướng đi tất yếu.

Với bức xạ trung bình khoảng 1.581 kWh/m²/năm cùng nguồn mái nhà dồi dào từ công sở, trường học, bệnh viện, TP.HCM có nhiều lợi thế để phát triển trạm sạc sử dụng năng lượng mặt trời. Đặc biệt, xe máy điện có công suất sạc thấp, phù hợp với mô hình trạm sạc phân tán quy mô nhỏ, dễ triển khai tại bãi đỗ xe, điểm dừng nghỉ hoặc dọc các tuyến giao thông.

Tuy nhiên, việc phát triển mô hình này vẫn chưa tương xứng tiềm năng. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu cơ chế khuyến khích cụ thể, chính sách chưa đồng bộ, cùng với thách thức từ tính biến động của nguồn điện mặt trời. Ngoài ra, chi phí đầu tư ban đầu và bài toán vận hành cũng là những rào cản đáng kể.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là cần sớm hoàn thiện cơ chế chính sách. Đồng thời, nghiên cứu các mô hình kinh tế - kỹ thuật khả thi như hệ thống sạc thông minh, mô hình đổi pin hay các giải pháp điều khiển tối ưu.

Trước nhu cầu thực tiễn, Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đã giao Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM xây dựng cơ chế khuyến khích đầu tư trạm sạc xe điện sử dụng năng lượng mặt trời, hướng tới hình thành mạng lưới hạ tầng đồng bộ phục vụ giao thông xanh.

Nhận diện “điểm nghẽn” và lựa chọn hướng đi

Thông qua phân tích các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội và công nghệ, nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng TP.HCM có nhiều lợi thế để phát triển mô hình này, như cơ chế đặc thù, định hướng quốc gia về chuyển đổi năng lượng, nhu cầu thị trường lớn và xu hướng tiêu dùng xanh gia tăng. Chi phí điện mặt trời cũng đang giảm, góp phần nâng cao tính cạnh tranh.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất lại nằm ở sự thiếu đồng bộ của hệ thống chính sách. Các quy định về mua bán điện trực tiếp chưa phù hợp với đặc thù của trạm sạc phân tán. Cơ chế khai thác tài sản công còn vướng mắc, quy trình cấp phép kéo dài qua nhiều khâu, làm tăng chi phí và thời gian triển khai dự án.

Một thách thức đáng chú ý khác là sự “lệch pha” giữa cung và cầu năng lượng: Điện mặt trời đạt đỉnh vào ban ngày, trong khi nhu cầu sạc xe điện lại tập trung vào buổi tối. Sự không trùng khớp này làm giảm hiệu quả kinh tế nếu không có hệ thống lưu trữ năng lượng đi kèm. Trong khi đó, công nghệ lưu trữ (BESS) hiện vẫn có chi phí cao, gây khó khăn cho doanh nghiệp.

Từ thực tiễn này, nghiên cứu định hướng TP.HCM nên ưu tiên phát triển phân khúc xe máy điện - loại phương tiện phổ biến nhất. Theo đó, mô hình trạm sạc vi mô công suất nhỏ (khoảng 2 kWp) được đánh giá là phù hợp, có khả năng tự chủ năng lượng cao và linh hoạt triển khai trong không gian đô thị hạn chế.

Thay vì tập trung vào các trạm sạc ô tô quy mô lớn tại khu vực trung tâm, chiến lược hiệu quả là phát triển mạng lưới sạc vi mô cho xe máy điện, kết hợp năng lượng mặt trời phân tán tại bãi đỗ xe, công trình công cộng và các điểm dừng nghỉ. Theo nhóm nghiên cứu, mô hình này không chỉ phù hợp với đặc thù phương tiện của TP.HCM mà còn tận dụng hiệu quả nguồn năng lượng phân tán trong đô thị.

Đề xuất cơ chế, chính sách tháo gỡ rào cản cho trạm sạc xanh

Trên cơ sở phân tích, nhóm nghiên cứu đề xuất một số nhóm cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ rào cản và thúc đẩy đầu tư hạ tầng sạc xe điện tích hợp năng lượng mặt trời.

Trước hết là cơ chế xã hội hóa khai thác tài sản công, cho phép doanh nghiệp thuê mái nhà, bến bãi và công trình công cộng để đầu tư trạm sạc kết hợp điện mặt trời. Giải pháp này giúp giảm gánh nặng ngân sách, đồng thời tận dụng hiệu quả không gian đô thị.

Song song đó là cơ chế giá sạc linh hoạt theo bức xạ mặt trời, khuyến khích người dùng sạc vào ban ngày nhằm tối ưu hóa sản lượng điện sạch. Một đề xuất đáng chú ý là cơ chế “bù trừ điện năng trong ngày”, cho phép phần điện dư vào ban ngày được sử dụng cho nhu cầu buổi tối, qua đó cải thiện hiệu quả tài chính của dự án.

Nghiên cứu cũng kiến nghị điều chỉnh cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo hướng cộng gộp quy mô tiêu thụ của toàn bộ mạng lưới trạm sạc theo pháp nhân, giúp các mô hình phân tán vẫn có thể tiếp cận nguồn điện tái tạo.

Về tài chính, nhóm nghiên cứu cho rằng, cần có chính sách hỗ trợ lãi suất cho hệ thống lưu trữ năng lượng, kết hợp ưu đãi thuế và miễn, giảm tiền thuê đất tại các khu vực chiến lược nhằm giảm chi phí đầu tư ban đầu. Đồng thời, cơ chế “một cửa liên thông” được đề xuất để rút ngắn thời gian cấp phép xuống còn khoảng 30 ngày, góp phần giảm chi phí thủ tục cho doanh nghiệp.

Ở góc độ dài hạn, việc tích hợp hạ tầng sạc vào quy hoạch đô thị và tiêu chuẩn xây dựng được xem là giải pháp nền tảng. Các công trình mới cần được thiết kế sẵn hạ tầng cho trạm sạc, trong khi các dự án triển khai sớm có thể được hưởng ưu đãi về quy hoạch.

Bên cạnh đó, TP.HCM có thể áp dụng chuẩn “sạc xanh” với lộ trình tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo, đồng thời triển khai các công cụ thị trường như chứng chỉ năng lượng xanh và tín chỉ carbon để “tiền tệ hóa” lợi ích môi trường.

Các giải pháp hỗ trợ thị trường cũng được đề xuất, bao gồm chương trình “Thẻ xanh giao thông”, chính sách trợ giá và tín dụng ưu đãi cho người dân chuyển đổi sang xe điện. Đồng thời, việc xây dựng nền tảng dữ liệu mở về hệ thống trạm sạc - cung cấp thông tin về vị trí, công suất và giá dịch vụ theo thời gian thực, cũng sẽ góp phần nâng cao trải nghiệm người dùng và minh bạch hóa thị trường.

Có thể thấy, phát triển trạm sạc xe điện tích hợp năng lượng mặt trời không chỉ là bài toán công nghệ mà còn là vấn đề chính sách tổng thể. Việc sớm hoàn thiện cơ chế phù hợp sẽ giúp TP.HCM giảm áp lực ô nhiễm, nâng cao chất lượng sống và mở ra dư địa lớn để thu hút đầu tư vào năng lượng tái tạo và giao thông xanh trong thời gian tới./.

Kiều Anh