Sở hữu trí tuệ phát triển ngành công nghiệp thể thao

Sở hữu trí tuệ giúp phát triển thể thao bền vững

Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới - không chỉ là dịp tôn vinh các thành tựu sáng tạo, mà còn là thời điểm để nhìn lại vai trò ngày càng quan trọng của hệ thống sở hữu trí tuệ trong thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Năm nay, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) chọn chủ đề Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 2026 (IPDay) là “Sở hữu trí tuệ và Thể thao: Sẵn sàng - Bắt đầu - Đổi mới”.

WIPO muốn gửi gắm một "thông điệp" đam mê thể thao thôi là chưa đủ mà phải biết nhân lên giá trị đam mê đó bằng công cụ sở hữu trí tuệ. Thể thao là ngành công nghiệp "không khói", có thể mang lại giá trị lớn cho xã hội nếu biết cách khai thác các tài sản vô hình từ thể thao.

Thể thao hiện nay đã vượt xa khuôn khổ của hoạt động thi đấu đơn thuần mà đã trở thành một ngành kinh tế sáng tạo với giá trị ngày càng lớn, từ thiết bị công nghệ cao, trang phục thể thao cho đến bản quyền phát sóng… sở hữu trí tuệ trong thể thao từng bước chiếm lĩnh thị trường để trở thành một ngành công nghiệp toàn cầu mang lại doanh thu “khủng”.

Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển sang mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, lĩnh vực sở hữu trí tuệ cũng đang được định vị lại như một trụ cột của nền kinh tế tri thức, trong đó có thể thao.

Số liệu của Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN) cho thấy hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam tiếp tục ghi nhận mức tăng trưởng tích cực, đặc biệt trong lĩnh vực thể thao.

Đến tháng 4/2026, Cục Sở hữu trí tuệ đã nhận hơn 14.914 đơn đăng ký sở hữu trí tuệ nhãn hiệu trong lĩnh vực thể thao. Trong đó, doanh nghiệp Việt Nam chiếm 8.576 đơn đăng ký. Các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm thể thao mang thương hiệu Việt Nam đăng ký sản phẩm để được bảo hộ độc quyền, tránh xâm phạm bởi nhu cầu phát triển thị trường quốc nội rất tiềm năng. Giải bóng đá vô địch quốc gia V.League đang có 9 đội bóng nộp đơn đăng ký sở hữu trí tuệ logo.

Theo Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Lưu Hoàng Long, trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, trọng tâm phát triển không còn dừng ở việc bảo hộ, xác lập quyền, mà chuyển mạnh sang khai thác giá trị, gắn với thị trường và hoạt động của doanh nghiệp. Đây là bước chuyển mang tính bản chất, quyết định việc tài sản trí tuệ có thực sự trở thành nguồn lực phát triển hay không.

Trong lĩnh vực thể thao, việc nhìn nhận giá trị cốt lõi của công nghiệp thể thao hiện đại nằm ở tài sản trí tuệ, đặc biệt là quyền phát sóng, quyền hình ảnh, nhãn hiệu và các sản phẩm nội dung số. Điển hình, thỏa thuận giữa FPT và Công ty Cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) về bản hợp đồng chiến lược 5 mùa giải (2023-2027) thông qua nền tảng FPT Play.

Lần đầu tiên, bản quyền truyền hình của V-League, hạng Nhất quốc gia và Cúp quốc gia được định giá tiệm cận với chuẩn mực quốc tế, đạt mức khoảng 2,5 triệu USD/mùa, tương đương hơn 60 tỷ đồng. Đây là mức tăng trưởng theo cấp số nhân - gấp hơn 30 lần so với hợp đồng tiền mặt trước đó. Điều này cho thấy một thực tế thể thao đang trở thành ngành kinh tế dựa trên quyền sở hữu trí tuệ.

Cùng với đó, sự phát triển mạnh mẽ của thể thao điện tử (eSport) cho thấy quyền sở hữu trí tuệ cần được tăng cường bảo vệ trên cả môi trường thực và môi trường số, tạo nền tảng để các tổ chức, cá nhân yên tâm đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Đây là yếu tố then chốt để thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực có tốc độ phát triển nhanh như thể thao.

Tăng sức cạnh tranh nhờ đổi mới sáng tạo và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ

Thể thao hiện đại không còn đơn thuần là những cuộc tranh tài trên sân cỏ hay đường chạy. Đằng sau mỗi giải đấu lớn là một hệ sinh thái kinh tế khổng lồ, nơi bản quyền truyền hình, thương hiệu vận động viên, dữ liệu thi đấu, công nghệ huấn luyện và các sản phẩm ăn theo tạo ra nguồn doanh thu hàng tỷ USD. Trong hệ sinh thái ấy, sở hữu trí tuệ trở thành “tấm khiên” bảo vệ giá trị sáng tạo, đồng thời là động lực giúp ngành thể thao phát triển bền vững.

Tổng giá trị thị trường thể thao toàn cầu ước tính khoảng 507 - 600 tỷ USD vào năm 2025 và dự báo có thể đạt khoảng 635 tỷ USD vào năm 2029. Nền công nghiệp thể thao là ngành kinh tế chiến lược toàn cầu, có tốc độ tăng trưởng ổn định và dài hạn, trong tương lai có thể hình thành hệ sinh thái kinh tế - công nghệ - truyền thông.

Trong thể thao thành tích cao, đổi mới công nghệ được xem là yếu tố quan trọng giúp vận động viên nâng cao hiệu suất thi đấu, rút ngắn thời gian hồi phục và hạn chế chấn thương. Theo các chuyên gia, sáng chế đang tác động trực tiếp đến bốn lĩnh vực chính gồm thiết bị tập luyện, y học thể thao, phân tích dữ liệu và truyền thông thi đấu.

Ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ cho biết, nhiều sáng chế mới hiện tập trung vào hệ thống theo dõi vận động bằng cảm biến thời gian thực, cho phép huấn luyện viên và chuyên gia y tế đánh giá trạng thái cơ thể vận động viên, phát hiện sớm nguy cơ chấn thương và điều chỉnh giáo án tập luyện phù hợp.

Nhiều sáng chế tiêu biểu đã tạo ra giá trị trong thực tiễn như hệ thống theo dõi vận động bằng cảm biến theo thời gian thực giúp phát hiện nguy cơ chấn thương sớm, tối ưu giáo án phục hồi, chuyển y học thể thao sang hướng dự phòng dựa trên dữ liệu; máy tập đa chức năng giúp tối ưu không gian phòng gym; giày thể thao đệm khí giúp vận động viên di chuyển nhanh hơn, bền hơn, giảm chấn thương; công nghệ VAR làm tăng độ chính xác trong các quyết định, tăng tính minh bạch, công bằng trong thể thao...

Số liệu đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ trong 5 năm gần đây cho thấy, mức độ quan tâm ngày càng lớn của doanh nghiệp đối với bảo hộ kiểu dáng công nghiệp trong lĩnh vực thể thao. Tại Việt Nam, Công ty TNHH Bình Tiên Biên Hòa (Biti’s) dẫn đầu với 35 đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp, tiếp đến là Công ty Cổ phần Động Lực với 28 đơn.

Trên phạm vi toàn cầu, Nike dẫn đầu với 16.834 đơn đăng ký, tạo khoảng cách đáng kể so với nhiều thương hiệu lớn khác như Skechers hay Adidas.

Nếu sáng chế và kiểu dáng công nghiệp là động lực công nghệ thì quyền tác giả và quyền liên quan, đặc biệt là bản quyền phát sóng, được xem là nguồn thu quan trọng của ngành thể thao chuyên nghiệp.

Việc xác lập, bảo hộ, quản lý, khai thác hiệu quả các đối tượng sở hữu trí tuệ là một yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân tham gia đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện thuận lợi để các ý tưởng có cơ hội được triển khai trong thực tế và được công nhận, phát huy giá trị, hiệu quả.

Tại Quyết định số 1189/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đặt mục tiêu hoạt động kinh tế thể thao có bước phát triển mạnh mẽ, trong đó giai đoạn 2025-2030 tăng trưởng mạnh về số lượng, quy mô các cơ sở sản xuất, kinh doanh thể dục, thể thao và phát triển đa dạng các loại hình dịch vụ thể dục, thể thao; đến năm 2045, thị trường thể thao phát triển, kinh tế thể thao đạt mức tăng trưởng hằng năm cao.

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã chú trọng việc xác lập, bảo hộ, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực thể thao. Các quy định mới giúp các chủ thể trong lĩnh vực thể thao yên tâm có được khung pháp lý để thỏa sức sáng tạo và khai thác giá trị bản quyền hướng tới một ngành kinh tế thể thao, một ngành công nghiệp không khói đem lại lợi nhuận cao cho đất nước.

Việc khơi thông và phát huy hiệu quả nguồn lực sở hữu trí tuệ càng được đặt ra cấp thiết, nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế. Đây cũng là điều kiện nền tảng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên số./.

PT