Đọc trong thời đại số: Người trẻ đang bỏ lỡ điều gì?
Tọa đàm “Người trẻ đọc gì trong thời đại số” cho thấy một thực tế đáng chú ý: Trong khi khả năng tiếp cận tri thức ngày càng rộng mở, thì thói quen đọc, cách đọc và năng lực chuyển hóa tri thức của người trẻ lại đang biến đổi mạnh mẽ, đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại không chỉ việc đọc gì, mà là đọc như thế nào trong kỷ nguyên số.
Thói quen đọc thay đổi: Đọc nhanh, đọc lướt và xu hướng thực dụng lên ngôi
Trong khuôn khổ Ngày sách và Văn hoá đọc Việt Nam 2026, tọa đàm “Người trẻ đọc gì trong thời đại số” đã thu hút sự quan tâm của đông đảo đại biểu, chuyên gia và công chúng, với nhiều ý kiến tập trung làm rõ những chuyển biến đáng kể trong văn hóa đọc của giới trẻ hiện nay.
Một trong những thay đổi rõ rệt là xu hướng đọc nhanh, đọc tiêu đề hoặc các bản tóm tắt thay vì đọc toàn văn. Sự bùng nổ của môi trường số khiến thông tin trở nên dày đặc, buộc người đọc phải lựa chọn cách tiếp cận mang tính “lọc nhanh” để theo kịp dòng chảy thông tin. Bên cạnh đó, các định dạng trực quan như video ngắn, hình ảnh, infographic ngày càng phổ biến, khiến việc đọc theo nghĩa truyền thống bị phân mảnh.
Cùng với đó là hiện tượng “lưu nhiều nhưng đọc ít”. Người trẻ có thể lưu trữ lượng lớn tài liệu, bài viết trên các nền tảng số, nhưng không phải lúc nào cũng quay lại đọc sâu. Điều này dẫn đến một nghịch lý: Thông tin được tiếp cận ngày càng nhiều, nhưng khả năng tích lũy tri thức lại không tăng tương ứng.
Xu hướng lựa chọn nội dung đọc cũng có sự thay đổi. Các đầu sách kỹ năng, phát triển bản thân được ưu tiên hơn so với những tác phẩm kinh điển. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, việc đọc dần trở thành một phương thức bổ trợ năng lực, phục vụ trực tiếp cho công việc và cuộc sống.
Ở góc độ người làm xuất bản, nhà văn trẻ Đức Anh, Giám đốc truyền thông thương hiệu sách ngoại văn Inbook, cho rằng đọc sách vẫn giữ vai trò quan trọng, dù không phải là con đường duy nhất.“Bản thân tôi làm trong lĩnh vực xuất bản, đã trải qua nhiều năm gắn bó và cũng không ít lần vật lộn với nghề. Vì thế, tôi nhìn nhận khá rõ một điều, đọc sách là cần thiết, nhưng không phải là con đường duy nhất. Tôi có nhiều bạn bè không có thói quen đọc, họ không phải độc giả thường xuyên nhưng vẫn có cuộc sống ổn định, thậm chí ở một số khía cạnh còn tốt hơn tôi. Tuy vậy, nếu không đọc, chúng ta sẽ bỏ lỡ rất nhiều “thế giới” mà lẽ ra có thể tiếp cận”, nhà văn Đức Anh chia sẻ.
Theo nhà văn Đức Anh, giá trị cốt lõi của việc đọc nằm ở khả năng mở rộng trải nghiệm vượt khỏi giới hạn cá nhân: “Mỗi người chỉ có một cuộc đời, sống trong một khoảng thời gian và không gian nhất định. Nhưng thông qua sách, chúng ta có thể mở rộng trải nghiệm, tiếp cận nhiều bối cảnh khác nhau, từ những vùng địa lý xa lạ đến những lát cắt đời sống mà bản thân không có cơ hội trực tiếp trải qua. Đó là giá trị mà việc đọc mang lại”.
Những nhận định này cho thấy, trong môi trường số, việc đọc không còn là một chuẩn mực bắt buộc, nhưng lại là yếu tố tạo nên chiều sâu nhận thức và khả năng mở rộng thế giới tri thức của mỗi cá nhân.
Từ “đọc gì” đến “đọc như thế nào”: Bài toán chuyển hóa tri thức
Nếu trước đây, câu hỏi trọng tâm là “đọc gì”, thì trong bối cảnh hiện nay, nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng cần chuyển sang câu hỏi mang tính cốt lõi hơn: “đọc như thế nào”.
Ở góc độ học thuật, Tiến sĩ Đỗ Anh Đức, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đã chỉ ra sự thay đổi căn bản trong điều kiện tiếp cận tri thức: “Trước đây, khi muốn đọc sách, chúng tôi gần như chỉ có một lựa chọn là đến thư viện, ngồi ở đó cả ngày để đọc sách, đọc tạp chí. Ngay cả khi đã đi làm, thói quen này vẫn được duy trì, bởi có những nguồn tri thức không thể tìm thấy ở nơi khác. Còn hiện nay, các bạn có nhiều điều kiện thuận lợi hơn rất nhiều, với sự đa dạng về đầu sách cũng như các phương thức tiếp cận nội dung”.
Từ đó, Tiến sĩ Đỗ Anh Đức nhấn mạnh vai trò của mục đích đọc: “Tôi không đưa ra một lời khuyên cụ thể, bởi mỗi người có mục đích đọc khác nhau. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là câu hỏi: chúng ta nên đọc như thế nào để phù hợp hơn. Có thể nhìn việc đọc theo hai mục đích chính. Thứ nhất là đọc để phục vụ công việc, học tập, nghiên cứu, thi cử… Thứ hai là đọc để trải nghiệm”.
Theo Tiến sĩ Đỗ Anh Đức, việc xác định rõ mục đích sẽ giúp người đọc lựa chọn nội dung và phương pháp tiếp cận phù hợp, đồng thời tận dụng được giá trị của việc đọc trong từng hoàn cảnh cụ thể.
Đáng chú ý, ông đưa ra một cách hình dung trực quan về quá trình tiếp nhận tri thức: “Tôi thường ví đọc sách giống như việc “nuôi” đầu óc. Nếu không đọc, đầu óc sẽ không được “ăn”, dẫn đến trí tuệ không thể phát triển. Nhưng khi đã “nạp” kiến thức, chúng ta cũng cần “tiêu hóa”, tức là phải có trải nghiệm, chia sẻ, tương tác hoặc tái sáng tạo lại nội dung… Đó chính là cách chúng ta biến những gì đã đọc thành giá trị của riêng mình”.
Ở đây, vấn đề không chỉ là đọc bao nhiêu, mà là đọc có “tiêu hóa” được hay không. Trong bối cảnh thông tin dồi dào, nếu thiếu quá trình chuyển hóa, việc đọc rất dễ trở thành hoạt động tiếp nhận thụ động, không tạo ra giá trị thực chất.
Liên quan đến tranh luận giữa đọc nhanh và đọc sâu, Tiến sĩ Đỗ Anh Đức cho rằng hai phương thức này cần song hành: “Tôi không đặt vấn đề nên đọc nhanh hay đọc sâu, bởi theo tôi, hai cách này cần song hành. Trong công việc, chúng ta cần đọc nhanh để xử lý thông tin kịp thời. Nhưng trong đời sống, chúng ta cần đọc chậm lại, đọc sâu hơn để có sự suy ngẫm và đối thoại nội tâm”.
Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy, trong thời đại số, công nghệ đang hỗ trợ mạnh mẽ cho việc tiếp cận tri thức, từ ebook, audiobook đến các công cụ trí tuệ nhân tạo giúp tìm kiếm, tổng hợp và hệ thống hóa thông tin. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế năng lực tư duy, phân tích và phản biện của người đọc.
Vì vậy, câu chuyện đọc sách hôm nay không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn nội dung, mà là xây dựng một phương pháp đọc hiệu quả, biết chọn lọc, biết suy ngẫm và biết chuyển hóa tri thức thành hành động. Trong một thế giới ngập tràn thông tin, đó mới là năng lực cốt lõi quyết định giá trị của việc đọc./.