Muốn làm chủ công nghệ lõi, không thể bỏ qua nghiên cứu cơ bản chiến lược

Ngày 09/4/2026 tại Hòa Lạc, Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tổ chức hội thảo “Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản công nghệ chiến lược”. Sự kiện được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Tham dự và đồng chủ trì Hội thảo có GS.TS. Trần Hồng Thái, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và PGS.TS. Bùi Thế Duy, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cùng đông đảo lãnh đạo, nguyên lãnh đạo, các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành của hai cơ quan.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải phát triển nền khoa học - công nghệ đủ mạnh để làm chủ các công nghệ chiến lược, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Nghiên cứu cơ bản - Nền móng của công nghệ chiến lược

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Bùi Thế Duy, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của nghiên cứu cơ bản. Ông khẳng định: “Để làm chủ các công nghệ chiến lược và đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước trong dài hạn, điều cốt lõi là phải duy trì và phát triển mạnh mẽ nghiên cứu cơ bản. Đây chính là nền tảng để hình thành các công nghệ lõi”.

Theo PGS.TS. Bùi Thế Duy, Bộ Chính trị đã giao Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì xây dựng đề án thúc đẩy nghiên cứu cơ bản gắn với làm chủ công nghệ chiến lược. Việc phối hợp tổ chức hội thảo lần này nhằm huy động trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành, đảm bảo đề án có tính khả thi cao.

Không chỉ dừng lại ở việc góp ý cho đề án, hội thảo còn hướng tới cụ thể hóa các quy định của Luật Khoa học và Công nghệ, Luật Giáo dục Đại học, qua đó tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu.

Đầu tư cho nhân lực tinh hoa - Trụ cột phát triển dài hạn

Một trong những nội dung được nhấn mạnh là chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực khoa học cơ bản.

PGS.TS. Bùi Thế Duy cho biết: “Đại học Quốc gia Hà Nội xác định đầu tư cho các ngành khoa học cơ bản như toán học, vật lý, hóa học, sinh học là trụ cột phát triển. Tuy nhiên, không chỉ đào tạo, mà cần xây dựng cơ chế kết nối từ đào tạo đến sử dụng”.

Ông khẳng định: “Chúng ta cần giữ chân những sinh viên xuất sắc nhất, tạo điều kiện để họ trở thành giảng viên, nhà nghiên cứu, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, đóng góp lâu dài cho đất nước”. Đây được xem là giải pháp căn cơ để nâng cao năng lực nội sinh của hệ thống khoa học - công nghệ quốc gia.

Không thể chỉ dừng lại ở công bố quốc tế

Phát biểu tại Hội thảo, GS.TS. Trần Hồng Thái nhấn mạnh: “Khoa học của chúng ta không thể chỉ dừng lại ở việc công bố các bài báo quốc tế. Sứ mệnh cao nhất là phải nghiên cứu cơ bản để làm chủ bằng được các công nghệ chiến lược, công nghệ lõi”.

Theo ông, yêu cầu mới của Đảng và Nhà nước đặt ra là chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi hệ thống khoa học phải chuyển mình mạnh mẽ, từ tư duy nghiên cứu đến cách thức tổ chức và triển khai.

Nhấn mạnh vai trò của hợp tác, GS.TS. Trần Hồng Thái cho rằng: “Không một tổ chức nào có thể tự mình làm chủ công nghệ chiến lược. Sự liên kết giữa Viện và Trường là bắt buộc, mang tính sống còn”. Ông phân tích, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có thế mạnh về nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại; trong khi Đại học Quốc gia Hà Nội có lợi thế về đào tạo và nguồn nhân lực trẻ.

“Sự kết hợp này không phải là phép cộng cơ học, mà phải là một liên kết hữu cơ, tạo ra sức mạnh đột phá cho khoa học công nghệ quốc gia”, GS.TS. Trần Hồng Thái chia sẻ.

Ba trụ cột chiến lược được xác định rõ

Tại Hội thảo, GS.TS. Trần Hồng Thái đã nêu rõ ba nhóm vấn đề trọng tâm cần tập trung triển khai trong thời gian tới.

Một là lựa chọn đúng công nghệ chiến lược. Ông nhấn mạnh: “Nguồn lực là hữu hạn, do đó không thể dàn trải. Cần lựa chọn những công nghệ mà Việt Nam có thể tham gia sâu, tạo ra giá trị gia tăng cao”. Các lĩnh vực được đề cập bao gồm công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, an toàn thông tin, công nghệ biển và năng lượng nguyên tử.

Hai là thiết lập cơ chế liên kết thực chất. Một giải pháp quan trọng là xây dựng các phòng thí nghiệm dùng chung. Theo GS. TS Trần Hồng Thái, thiết bị của Viện Hàn lâm phải mở cửa cho nghiên cứu sinh; các nhà khoa học phải trực tiếp tham gia giảng dạy, dẫn dắt sinh viên ngay từ đầu. Điều này sẽ giúp xóa nhòa ranh giới giữa nghiên cứu và đào tạo, tạo ra môi trường học thuật liên thông.

Ba là đổi mới cơ chế đầu tư và sở hữu trí tuệ. Ông thẳng thắn nhận định: “Nghiên cứu công nghệ lõi là hành trình dài hạn, tốn kém và rủi ro cao. Nếu không chấp nhận rủi ro, chúng ta sẽ không thể có đột phá”. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế sở hữu trí tuệ minh bạch, đảm bảo quyền lợi cho nhà khoa học và thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Hoàn thiện hệ sinh thái khoa học - công nghệ quốc gia

Hội thảo cũng ghi nhận nhiều ý kiến chuyên sâu từ các nhà khoa học. GS.TS. Trần Đại Lâm, Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trình bày tóm tắt dự thảo nghị quyết, nhấn mạnh vai trò của vật liệu mới trong phát triển công nghệ chiến lược.

PGS.TS. Trần Quốc Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: “Nghiên cứu cơ bản là hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nếu không có nền tảng này, việc phát triển công nghệ sẽ thiếu bền vững”.

Trong khi đó, GS.TSKH Đoàn Thái Sơn, Viện trưởng Viện Toán học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ: “Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia phát triển đều đầu tư rất mạnh cho khoa học cơ bản. Đây là nền móng để xây dựng năng lực công nghệ dài hạn”.

Ngoài ra, GS.TS. Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội cũng nhấn mạnh vai trò của việc gắn nghiên cứu cơ bản với phát triển công nghệ chiến lược trong thực tiễn.

Các đại biểu đã tập trung thảo luận nhiều vấn đề quan trọng như hoàn thiện hệ thống mục tiêu, xây dựng tiêu chí lựa chọn công nghệ chiến lược, thiết lập cơ chế liên kết bắt buộc giữa các chủ thể và đổi mới mô hình tổ chức triển khai.

Những nội dung này được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện hệ sinh thái khoa học - công nghệ quốc gia, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển dài hạn.

Kết thúc Hội thảo, Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thống nhất thành lập các tổ công tác chung. Đây là bước đi quan trọng nhằm chuyển hóa các định hướng chiến lược thành các chương trình, dự án cụ thể, có khả năng triển khai trong thực tế.

Hội thảo “Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản công nghệ chiến lược” không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về quyết tâm của Việt Nam trong việc làm chủ công nghệ lõi.

Như GS.TS. Trần Hồng Thái khẳng định: “Nếu không làm chủ công nghệ, chúng ta sẽ phụ thuộc. Nhưng nếu làm được, khoa học sẽ trở thành động lực quan trọng nhất cho phát triển đất nước”.

Việc thúc đẩy nghiên cứu cơ bản công nghệ chiến lược là nhiệm vụ mang tính sống còn trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu. Hội thảo đã đặt nền móng quan trọng cho một giai đoạn phát triển mới, nơi khoa học - công nghệ không chỉ là lĩnh vực hỗ trợ, mà trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững quốc gia./.

L.H