Dơi không phải nguồn lây COVID-19: Nghiên cứu mới tại Đồng bằng sông Cửu Long

Một nghiên cứu khoa học quy mô lớn vừa được công bố đã ghi nhận hai loài dơi chưa từng xuất hiện trong danh lục thú Việt Nam, đánh dấu bước tiến đáng chú ý trong lĩnh vực sinh học và bảo tồn.

Công trình do các nhà khoa học thuộc Viện Sinh học và Học viện Khoa học và Công nghệ (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) phối hợp với các đối tác quốc tế thực hiện, tập trung khảo sát khu hệ dơi tại Đồng bằng sông Cửu Long - một trong những vùng sinh thái đặc thù và giàu tiềm năng nhưng còn ít được nghiên cứu chuyên sâu.

Phát hiện mới không chỉ góp phần làm phong phú thêm hiểu biết về đa dạng sinh học Việt Nam, mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ công tác quy hoạch, bảo tồn và đánh giá tác động môi trường tại khu vực hạ lưu sông Mê Kông.

Bức tranh đa dạng sinh học còn nhiều khoảng trống

Dơi là một trong những nhóm động vật có vú đa dạng nhất trên thế giới với hơn 1.400 loài đã được ghi nhận. Chúng phân bố rộng khắp các châu lục và thích nghi với nhiều môi trường sống khác nhau, từ hang động, rừng rậm cho đến các khu vực đô thị.

Tại Việt Nam, dơi đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, đặc biệt trong việc kiểm soát côn trùng, thụ phấn và phát tán hạt giống.

Tuy nhiên, tại Đồng bằng sông Cửu Long - vùng đất ngập nước rộng lớn với hệ sinh thái phong phú gồm rừng tràm, rừng ngập mặn và mạng lưới sông ngòi chằng chịt - hiểu biết về khu hệ dơi vẫn còn hạn chế.

Nguyên nhân chủ yếu là do nhiều khu vực chưa được khảo sát đầy đủ, trong khi dữ liệu trước đây còn rời rạc và chưa cập nhật.

Chính vì vậy, việc xây dựng một danh lục loài đầy đủ, có hệ thống và dựa trên các phương pháp nghiên cứu hiện đại trở thành yêu cầu cấp thiết, nhằm phản ánh chính xác mức độ đa dạng sinh học cũng như hỗ trợ công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Công trình mang tên “Bats of the Vietnamese Mekong Delta: A revised checklist with significant new records” được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế Zootaxa vào tháng 3/2026. Đây là kết quả của quá trình hợp tác quốc tế giữa Việt Nam và các nhà khoa học đến từ Nhật Bản, Hungary, Vương quốc Anh, Cộng hòa Séc và Pháp.

Trong giai đoạn từ năm 2018 đến 2024, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại 23 địa điểm khác nhau trên toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Các điểm khảo sát bao gồm nhiều kiểu sinh cảnh như rừng tràm Trà Sư (An Giang), hang Mo So - Hòn Đất (Kiên Giang), chùa Dơi (Sóc Trăng), Vườn Quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp), cùng nhiều khu dân cư và công trình tôn giáo.

Đáng chú ý, phần lớn các địa điểm này trước đây chưa từng được nghiên cứu về dơi. Điều này giúp dữ liệu thu thập được mang tính đại diện cao, phản ánh toàn diện hơn về sự phân bố và đa dạng loài trong khu vực.

Nhóm nghiên cứu đã áp dụng kết hợp nhiều phương pháp tiên tiến, bao gồm phân tích hình thái học, âm sinh học (ghi nhận và phân tích sóng siêu âm của dơi) và sinh học phân tử (giải trình tự DNA ty thể). Cách tiếp cận đa chiều này giúp nâng cao độ chính xác trong việc định danh loài, đặc biệt với những loài có hình thái tương đồng.

Lần đầu ghi nhận hai loài dơi mới cho Việt Nam

Điểm nhấn quan trọng nhất của nghiên cứu là việc phát hiện hai loài dơi chưa từng được ghi nhận tại Việt Nam, gồm dơi lá Thái Lan (Rhinolophus thailandensis) và dơi nếp mũi Kingston (Hipposideros kingstonae).

Đây là những loài thuộc các họ dơi móng ngựa và dơi nếp mũi - nhóm dơi sử dụng sóng siêu âm để định vị và săn mồi trong môi trường tối.

Việc ghi nhận sự hiện diện của chúng tại Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ mở rộng phạm vi phân bố đã biết của loài, mà còn cho thấy khu vực này có vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học khu vực Đông Nam Á.

Bên cạnh đó, nghiên cứu còn phát hiện các dạng “loài đồng hình” (cryptic species) trong một số phức hệ loài như Rhinolophus macrotis, Rhinolophus marshalli và Hipposideros galeritus. Đây là những loài có hình thái gần giống nhau nhưng khác biệt về di truyền, cho thấy sự đa dạng sinh học thực tế có thể cao hơn nhiều so với những gì quan sát được bằng mắt thường.

Theo các nhà khoa học, khu hệ dơi tại Đồng bằng sông Cửu Long mang dấu ấn rõ nét của lịch sử tiến hóa lâu dài và phức tạp. Trong các giai đoạn biến động khí hậu trong quá khứ, một số khu vực địa hình đặc thù đã đóng vai trò như “nơi trú ẩn” giúp các loài sinh vật tồn tại và thích nghi.

Tại khu vực này, các vùng núi thấp và hệ thống núi đá vôi rải rác chính là những “ốc đảo sinh học” như vậy. Nhờ điều kiện vi khí hậu ổn định và sự hiện diện của nhiều hang động tự nhiên, các khu vực này đã bảo tồn được nhiều loài dơi qua hàng nghìn năm tiến hóa.

Những phát hiện mới từ nghiên cứu không chỉ giúp làm sáng tỏ lịch sử hình thành khu hệ dơi, mà còn cung cấp bằng chứng khoa học cho vai trò đặc biệt của Đồng bằng sông Cửu Long trong mạng lưới đa dạng sinh học khu vực.

Mặc dù có giá trị sinh học cao, các quần thể dơi tại Đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm sinh cảnh tự nhiên do đô thị hóa, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và khai thác tài nguyên đang làm thu hẹp nơi cư trú của nhiều loài.

Bên cạnh đó, các hoạt động săn bắt trái phép, sử dụng hóa chất trong nông nghiệp và sự phát triển nhanh chóng của các dự án năng lượng, đặc biệt là điện gió ven biển, cũng tạo thêm áp lực đáng kể.

Biến đổi khí hậu, với các hiện tượng như nước biển dâng và xâm nhập mặn, đang làm thay đổi cấu trúc hệ sinh thái, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thức ăn và nơi sinh sống của dơi.

Xóa bỏ định kiến, nhìn nhận đúng về dơi

Một thách thức không nhỏ khác đến từ nhận thức xã hội. Sau đại dịch COVID-19, dơi thường bị gắn với hình ảnh tiêu cực như nguồn lây bệnh nguy hiểm. Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định rằng những quan điểm này phần lớn thiếu cơ sở khoa học và có thể dẫn đến những hành động gây hại như phá hủy nơi cư trú của dơi.

Trên thực tế, dơi đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong hệ sinh thái. Mỗi đêm, chúng có thể tiêu thụ một lượng lớn côn trùng, giúp giảm thiểu sâu bệnh trong nông nghiệp. Ngoài ra, các loài dơi ăn quả và hút mật còn góp phần thụ phấn và phát tán hạt giống, hỗ trợ tái sinh rừng.

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng, thay đổi cách nhìn nhận về dơi là yếu tố then chốt để bảo vệ nhóm động vật này một cách hiệu quả.

Từ kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học đề xuất áp dụng mô hình “Một sức khỏe” (One Health) trong công tác bảo tồn. Đây là cách tiếp cận tích hợp giữa bảo vệ đa dạng sinh học, sức khỏe con người và phát triển bền vững.

Theo đó, việc bảo vệ dơi không chỉ nhằm duy trì cân bằng sinh thái mà còn góp phần giảm nguy cơ phát sinh dịch bệnh, thông qua việc giữ ổn định các hệ sinh thái tự nhiên.

Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lồng ghép dữ liệu đa dạng sinh học vào quy hoạch phát triển, đặc biệt trong bối cảnh các dự án hạ tầng và năng lượng đang gia tăng tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ sở khoa học cho phát triển bền vững

Danh lục dơi được cập nhật từ nghiên cứu được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn dữ liệu quan trọng cho các cơ quan quản lý và nhà hoạch định chính sách. Đây là cơ sở để thực hiện đánh giá tác động môi trường, xây dựng các khu bảo tồn và đưa ra các giải pháp phát triển bền vững.

Đồng thời, công trình cũng thể hiện năng lực nghiên cứu ngày càng nâng cao của các nhà khoa học Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực phân loại học và sinh học tiến hóa. Từ thiết kế nghiên cứu, khảo sát thực địa đến phân tích dữ liệu, tất cả đều được thực hiện theo chuẩn mực quốc tế.

Sự hợp tác hiệu quả với các đối tác quốc tế không chỉ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn góp phần đưa khoa học Việt Nam hội nhập sâu rộng hơn với cộng đồng khoa học toàn cầu.

Những phát hiện từ nghiên cứu này cho thấy vẫn còn nhiều “khoảng trống” trong hiểu biết về đa dạng sinh học tại Việt Nam. Đồng bằng sông Cửu Long, với đặc thù sinh thái riêng biệt, hứa hẹn sẽ tiếp tục là khu vực tiềm năng cho các nghiên cứu trong tương lai.

Việc tiếp tục khảo sát, cập nhật dữ liệu và áp dụng các công nghệ mới sẽ giúp làm rõ hơn bức tranh đa dạng sinh học, từ đó hỗ trợ hiệu quả hơn cho công tác bảo tồn.

Phát hiện hai loài dơi mới không chỉ là một thành tựu khoa học đơn thuần, mà còn là lời nhắc nhở về giá trị to lớn của tự nhiên và trách nhiệm của con người trong việc bảo vệ hệ sinh thái.

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng và nhiều thách thức môi trường, những nghiên cứu như vậy chính là nền tảng để hướng tới một tương lai bền vững hơn cho Đồng bằng sông Cửu Long và cả Việt Nam./.

L.H