Bảo vệ bản quyền số: Siết trách nhiệm nền tảng

Tại họp báo thường kỳ tháng 3/2026 của Bộ KH&CN diễn ra ngày mới đây, vấn đề bảo vệ quyền tác giả trên không gian mạng đã được báo chí đặc biệt quan tâm, trong bối cảnh nội dung số bùng nổ nhưng cơ chế kiểm soát và xử lý vi phạm vẫn còn nhiều bất cập.

Vi phạm gia tăng trong môi trường số, nền tảng không thể “đứng ngoài”

Theo thông tin tại Họp báo, cùng với sự phát triển nhanh của Internet, mạng xã hội và các nền tảng chia sẻ nội dung, tình trạng vi phạm quyền tác giả đang diễn ra ngày càng phổ biến, với nhiều hình thức như sao chép, phát tán, khai thác nội dung trái phép mà không có sự cho phép của chủ thể quyền.

Đáng chú ý, tốc độ lan truyền của nội dung số khiến hành vi vi phạm có thể xảy ra trên diện rộng trong thời gian rất ngắn, gây thiệt hại lớn cho chủ thể quyền. Trong khi đó, việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý lại gặp nhiều khó khăn do đặc thù môi trường mạng, liên quan đến nhiều chủ thể, nhiều nền tảng và thậm chí vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ.

Trả lời báo chí, ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ nhấn mạnh: “Việc bảo vệ quyền tác giả trên không gian mạng cần có sự phối hợp của nhiều bên, trong đó các nền tảng cung cấp dịch vụ trung gian phải có trách nhiệm trong việc kiểm soát, ngăn chặn các hành vi vi phạm”.

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, nếu chỉ dựa vào nỗ lực của chủ thể quyền thì khó có thể theo kịp tốc độ phát tán nội dung trên môi trường số. Khi đó, vai trò của các nền tảng trung gian trở nên đặc biệt quan trọng, bởi đây là nơi nội dung được lưu trữ, chia sẻ và lan truyền.

Thực tế cho thấy, nhiều nền tảng hiện vẫn đang vận hành theo cơ chế “trung gian”, chưa có trách nhiệm đầy đủ trong việc kiểm soát nội dung do người dùng đăng tải. Điều này dẫn đến tình trạng nội dung vi phạm tồn tại trong thời gian dài, thậm chí lan rộng trước khi bị phát hiện và xử lý.

Một vấn đề khác cũng được đặt ra là yếu tố xuyên biên giới của Internet. Nhiều nền tảng cung cấp dịch vụ tại Việt Nam nhưng đặt máy chủ ở nước ngoài, khiến việc áp dụng và thực thi pháp luật gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm hoặc xử lý trách nhiệm pháp lý.

Trong thực tiễn, một số vụ việc vi phạm bản quyền trên không gian mạng cho thấy quy trình xử lý hiện nay còn kéo dài, trong khi nội dung vi phạm có thể bị sao chép, phát tán lại nhiều lần chỉ trong thời gian ngắn. Điều này khiến thiệt hại đối với chủ thể quyền không chỉ dừng lại ở một lần vi phạm, mà có thể lan rộng theo cấp số nhân. Bên cạnh đó, cơ chế “gỡ bỏ theo yêu cầu” hiện nay vẫn phụ thuộc nhiều vào phản ánh của chủ thể quyền, trong khi không phải cá nhân, tổ chức nào cũng đủ nguồn lực để theo dõi, phát hiện và yêu cầu xử lý vi phạm liên tục.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải chuyển từ cơ chế phản ứng sang cơ chế phòng ngừa, trong đó các nền tảng cần chủ động áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm nhận diện, kiểm soát và hạn chế nội dung vi phạm ngay từ đầu. Đây cũng là xu hướng quản lý đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số.

Trong bối cảnh đó, việc nâng cao trách nhiệm của các nền tảng không chỉ là yêu cầu quản lý, mà còn là điều kiện cần để bảo đảm môi trường số phát triển lành mạnh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sáng tạo.

Hoàn thiện pháp lý, tăng vai trò tòa án trong xử lý vi phạm

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi chính thức có hiệu lực từ ngày 01/4/2026, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để tăng cường bảo vệ quyền tác giả trong bối cảnh môi trường số phát triển nhanh. Việc luật có hiệu lực đúng thời điểm cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện các cơ chế thực thi, đặc biệt là trong xử lý vi phạm trên không gian mạng, nơi các hành vi xâm phạm ngày càng tinh vi và khó kiểm soát.

Trước những thách thức nêu trên, cơ quan quản lý cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ, đặc biệt là trong môi trường số, nơi các mô hình kinh doanh và hành vi vi phạm liên tục thay đổi.

Một trong những định hướng được nêu ra là tăng cường trách nhiệm pháp lý của các nền tảng trung gian, yêu cầu xây dựng các cơ chế kiểm soát nội dung hiệu quả hơn, cũng như phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng trong việc xử lý vi phạm.

Đáng chú ý, tại họp báo, ông Nguyễn Hoàng Giang cũng đề cập đến việc cần nghiên cứu trao thêm quyền cho tòa án trong giải quyết các tranh chấp liên quan đến bản quyền trên không gian mạng.

“Cần nghiên cứu hoàn thiện cơ chế pháp lý theo hướng tăng quyền cho tòa án trong việc xử lý các vụ việc xâm phạm quyền tác giả trên môi trường số”, ông Nguyễn Hoàng Giang cho biết.

Theo đó, việc tăng thẩm quyền cho tòa án có thể giúp rút ngắn quy trình xử lý, nâng cao tính răn đe và bảo đảm quyền lợi của chủ thể quyền một cách hiệu quả hơn. Trong bối cảnh nhiều vụ việc vi phạm bản quyền có yếu tố phức tạp, liên quan đến nhiều bên, vai trò của cơ quan xét xử được xem là đặc biệt quan trọng.

Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức của người dùng về quyền sở hữu trí tuệ, bởi hành vi vi phạm không chỉ đến từ các tổ chức mà còn xuất phát từ thói quen sử dụng nội dung miễn phí, thiếu tôn trọng quyền tác giả của một bộ phận người dùng.

Ở góc độ phát triển, việc bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm xử lý vi phạm mà còn góp phần tạo môi trường thuận lợi cho ngành công nghiệp sáng tạo phát triển. Khi quyền lợi của tác giả, doanh nghiệp được bảo đảm, động lực đầu tư cho nội dung số sẽ được củng cố, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số.

Có thể thấy, việc tăng trách nhiệm của nền tảng và hoàn thiện cơ chế pháp lý, trong đó có vai trò của tòa án là những giải pháp cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả trên không gian mạng./.

Bích Việt