Trí tuệ nhân tạo và báo chí: Giữ vững giá trị cốt lõi trong kỷ nguyên số

AI đang làm thay đổi căn bản nghề báo

Chiều 25/3, tại Hà Nội, buổi trao đổi nghiệp vụ “Trí tuệ nhân tạo và Báo chí” do Đại sứ quán các nước Canada, Na Uy, New Zealand và Thụy Sĩ phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức đã thu hút sự tham gia của đông đảo nhà báo, sinh viên báo chí, nhà ngoại giao và chuyên gia trong nước, quốc tế.

Đây không chỉ là diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm mà còn đặt ra những câu hỏi lớn về cách báo chí ứng xử với AI - một công cụ đang làm thay đổi căn bản cách sản xuất và tiếp nhận thông tin.

Trong kỷ nguyên AI phát triển mạnh mẽ, niềm tin của công chúng đối với báo chí trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Niềm tin này không được xây dựng từ việc đưa tin nhanh nhất mà phải được xác lập dựa trên sự chính xác, minh bạch và trách nhiệm. Đó là nhận định của bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại buổi trao đổi nghiệp vụ.

Bà cho biết thêm, tọa đàm hướng tới hai mục tiêu: nâng cao nhận thức về đạo đức AI trong báo chí và tăng cường năng lực cho nhà báo trong việc tích hợp AI, từ kiểm chứng thông tin đến sản xuất nội dung.

Dẫn số liệu từ một cuộc khảo sát của Quỹ Báo chí Canada, bà Leigh McCumber, Tham tán Chính trị và Kinh tế của Đại sứ quán Canada tại Việt Nam cho biết 88% người dân Canada lo ngại về nguy cơ thông tin bị bóp méo bởi AI trong lĩnh vực tin tức.

Bên cạnh đó, gần một nửa số người được hỏi cho biết họ tiếp xúc với thông tin sai lệch hoặc gây hiểu nhầm hằng ngày. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc củng cố niềm tin và bảo đảm tính minh bạch của thông tin.

Theo bà McCumber, AI cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, dưới sự kiểm soát của nhà báo, nhằm nâng cao chất lượng tác nghiệp và duy trì trách nhiệm biên tập trong hoạt động báo chí.

Từ góc độ nghề nghiệp, nhà báo, TS. Tạ Bích Loan (Media AI Lab) nhấn mạnh rằng, dù công nghệ có phát triển đến đâu, báo chí vẫn phải giữ vững những giá trị cốt lõi như khách quan, chính xác, minh bạch, công bằng và nhân văn. Đây là những nguyên tắc không thể bị thay thế bởi bất kỳ công cụ nào.

Trong quá trình làm nghề, mỗi người cần coi AI là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò của người làm báo. Những khâu mang tính quyết định như kiểm chứng thông tin, thẩm định nguồn tin hay xây dựng góc nhìn vẫn cần chuyên môn của con người, đặc biệt để tránh nguy cơ tin giả và sự lan truyền của thông tin sai lệch.

AI có thể hỗ trợ nhà báo trong xử lý dữ liệu, gợi ý ý tưởng hay tiết kiệm thời gian sản xuất nội dung. Tuy nhiên, các khâu then chốt như kiểm chứng thông tin, thẩm định nguồn tin, xây dựng góc nhìn và định hướng thông điệp vẫn đòi hỏi năng lực chuyên môn và bản lĩnh nghề nghiệp của con người.

Các thách thức khi ứng dụng AI trong báo chí cũng được chỉ ra, bao gồm nguy cơ sai lệch thông tin, phụ thuộc công nghệ, suy giảm tư duy phản biện và các vấn đề liên quan đến bản quyền, đạo đức nghề nghiệp. Do đó, việc sử dụng AI cần đi kèm cơ chế kiểm soát chặt chẽ và ý thức tự kiểm tra của người làm báo.

Theo TS. Tạ Bích Loan, trước khi xuất bản một bài báo có sử dụng AI, nhà báo cần rà soát nội dung dựa trên 6 câu hỏi sau.

Thứ nhất, bài báo sau khi sử dụng AI còn “hơi thở con người” hay không; nội dung có hình ảnh, cảm xúc hay chỉ trơn tru, vô hồn; cần bổ sung bối cảnh, chi tiết thực tế nếu bị “AI hóa”.

Thứ hai, kiểm tra nguồn số liệu: dữ liệu lấy từ đâu, có rõ ràng không, còn cập nhật hay đã lỗi thời.

Thứ ba, ngôn ngữ có cụ thể, chân thực không; tránh từ sáo rỗng như “rất”, “cực kỳ”, “mạnh mẽ”, ưu tiên diễn đạt chính xác, giàu thông tin.

Thứ tư, góc nhìn có bị thiên kiến hay không.

Thứ năm, nội dung có nhạy cảm không; cần kiểm tra yếu tố văn hóa, chính trị, xã hội để tránh gây hiểu sai hoặc phản cảm.

Thứ sáu, AI có đang “dẫn dắt” thông điệp không; AI chỉ hỗ trợ viết, còn thông điệp và lập trường phải là của nhà báo.

“AI sẽ không thay thế nhà báo, nhưng người biết sử dụng AI sẽ thay thế người không biết sử dụng AI”, TS. Tạ Bích Loan nhấn mạnh, đồng thời lưu ý 5 chữ A gồm: Awareness (nhận thức đúng), Accuracy (chính xác), Accountability (trách nhiệm), Adaptability (linh hoạt) và Artistry (sáng tạo).

Tăng cường an toàn số trong quá trình tác nghiệp

Song hành với chuyên môn nghề nghiệp là yêu cầu bảo đảm đạo đức và an toàn dữ liệu. Chia sẻ tại sự kiện, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) đã đưa ra cảnh báo về rủi ro an ninh số trong báo chí, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo mật trong kỷ nguyên AI.

Ông cho biết, nếu sử dụng AI không đúng cách, người dùng có thể vô tình làm lộ dữ liệu cá nhân, tài liệu nội bộ hoặc đối mặt nguy cơ bị chiếm đoạt tài khoản.

Theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, rủi ro lớn nhất xuất phát từ chính thói quen người dùng khi họ vô tình chia sẻ dữ liệu cá nhân lên các nền tảng AI. Đối với nhà báo - nhóm dễ trở thành mục tiêu tấn công, việc lộ thông tin đời sống tưởng như vô hại cũng có thể dễ dàng bị lợi dụng để gây sức ép.

““Với những người làm báo, việc phanh phui sự thật đôi khi khiến họ trở thành mục tiêu. Khi đó, thông tin cá nhân bị lộ có thể gây áp lực không chỉ cho bản thân mà cả người thân”, ông Hiếu nói.

Do đó, các nhà báo cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng AI, tránh đưa lên các nền tảng chatbot những dữ liệu nhạy cảm, thông tin chưa công bố hoặc tài liệu nội bộ, đồng thời chú trọng bảo mật tài khoản và kiểm soát quyền truy cập khi làm việc trên môi trường số.

Bên cạnh đó, chuyên gia Ngô Minh Hiếu khuyến nghị thay vì các phương thức liên lạc thông thường, những người làm báo nên ưu tiên sử dụng các ứng dụng có tính năng mã hóa đầu cuối; thiết lập các lớp bảo mật cần thiết và thường xuyên rà soát nguy cơ rò rỉ thông tin nhằm bảo đảm an toàn trong quá trình tác nghiệp./.

Ngọc Diệp