Sách giáo khoa điện tử: Không thể “đi tắt” trong chuyển đổi số giáo dục

Lợi ích rõ ràng nhưng không ít rào cản

Sách giáo khoa điện tử đang được xem là một trong những bước đi quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số giáo dục. Với khả năng tích hợp đa phương tiện như video, âm thanh, hình ảnh động, loại hình sách này không chỉ giúp bài học trở nên sinh động mà còn tạo điều kiện để học sinh tiếp cận kiến thức theo hướng trực quan, tương tác cao hơn.

So với sách giấy truyền thống, SGK điện tử có ưu điểm nổi bật về tính gọn nhẹ, khả năng cập nhật nhanh và linh hoạt. Một thiết bị có thể tích hợp toàn bộ chương trình học, giảm đáng kể khối lượng sách vở mà học sinh phải mang theo. Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh, việc số hóa nội dung học tập là xu thế tất yếu.

Một vấn đề khác ít được nhắc tới nhưng ngày càng trở nên đáng lưu ý là câu chuyện quản lý dữ liệu và an toàn thông tin khi triển khai SGK điện tử trên diện rộng.

Khác với sách giấy, SGK điện tử thường đi kèm các nền tảng học tập trực tuyến, nơi lưu trữ thông tin cá nhân, kết quả học tập, thói quen truy cập của học sinh. Nếu không có cơ chế bảo mật chặt chẽ, nguy cơ rò rỉ dữ liệu hoặc bị khai thác cho mục đích thương mại là hoàn toàn có thể xảy ra. Đây là vấn đề không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong môi trường giáo dục.

Bên cạnh đó, việc chuẩn hóa nội dung và kiểm soát chất lượng SGK điện tử cũng đặt ra yêu cầu cao hơn so với sách in truyền thống. Khi nội dung có thể cập nhật liên tục, nếu thiếu cơ chế thẩm định chặt chẽ sẽ dễ dẫn tới tình trạng mỗi nền tảng, mỗi nhà xuất bản xây dựng một hệ thống học liệu khác nhau, gây phân mảnh và khó khăn trong quản lý. Việc bảo đảm tính thống nhất chương trình, đồng thời vẫn tận dụng được lợi thế linh hoạt của công nghệ, là bài toán không đơn giản.

Ở góc độ phương pháp, SGK điện tử cũng buộc hệ thống giáo dục phải thay đổi cách tiếp cận đánh giá. Khi việc học không còn gói gọn trong trang sách mà mở rộng ra môi trường số, các hình thức kiểm tra, đánh giá cũng cần được thiết kế lại theo hướng liên tục, đa dạng và gắn với quá trình học tập. Điều này đòi hỏi sự đầu tư không chỉ về công nghệ mà còn về tư duy quản lý giáo dục, nếu không sẽ dẫn tới tình trạng “công nghệ hóa hình thức” mà chưa thực sự nâng cao chất lượng dạy và học.

Không chỉ vậy, một thách thức lớn khác nằm ở chính đội ngũ giáo viên. Nhiều giáo viên, đặc biệt là giáo viên lớn tuổi, chưa quen với việc sử dụng phần mềm dạy học hoặc chưa khai thác hiệu quả các tính năng tương tác của sách điện tử. Điều này khiến SGK điện tử nếu triển khai vội vàng có thể chỉ dừng lại ở việc “chuyển từ giấy sang màn hình” mà chưa phát huy được giá trị cốt lõi.

Hạ tầng kỹ thuật cũng là một điểm nghẽn đáng lưu ý. Tại nhiều trường học, hệ thống Wi-Fi, đường truyền internet hay nguồn điện chưa đủ ổn định để đáp ứng việc hàng trăm, thậm chí hàng nghìn học sinh cùng truy cập một lúc. Khi hạ tầng chưa sẵn sàng, việc triển khai đại trà SGK điện tử có nguy cơ gây gián đoạn, ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học.

Góc nhìn từ lớp học: Không thể thay thế ngay sách giấy

Từ thực tiễn giảng dạy, cô Lê Thị Thu Lan, Giáo viên lớp 1A3, Trường Tiểu học Nghĩa Đô (Hà Nội) cho rằng, SGK điện tử mang lại nhiều tiện ích, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn sách giấy, đặc biệt ở bậc tiểu học.

Theo cô Thu Lan, việc tích hợp video, hình ảnh giúp bài học trở nên sinh động, hỗ trợ giáo viên minh họa kiến thức hiệu quả hơn. Tuy nhiên, với học sinh lớp 1, việc học hoàn toàn trên thiết bị điện tử có thể gây quá tải cho mắt và làm giảm khả năng tập trung.

“Ở lứa tuổi nhỏ, các em rất dễ bị phân tán. Bên cạnh đó, khi sử dụng thiết bị điện tử còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: gây nhức mỏi mắt, phụ thuộc và thiết bị, chi phí đầu tư ban đầu cao, dễ gây xao nhãng so với sách in truyền thống. Vì vậy, nếu triển khai, cần có cách quản lý phù hợp”, cô Thu Lan chia sẻ.

Cô Lê Thị Thu Lan cũng cho rằng, một trong những khó khăn lớn hiện nay là năng lực công nghệ chưa đồng đều giữa các giáo viên. Việc sử dụng SGK điện tử không chỉ dừng ở thao tác kỹ thuật mà đòi hỏi thay đổi cả phương pháp giảng dạy theo hướng tương tác.

Từ thực tế lớp học, cô Thu Lan đề xuất không nên “xóa sổ” sách giấy một cách vội vàng mà cần có lộ trình phù hợp. Theo đó, SGK điện tử nên được sử dụng như một công cụ hỗ trợ trong giảng dạy, chẳng hạn trình chiếu nội dung, video minh họa trên màn hình lớn, trong khi học sinh vẫn sử dụng sách giấy để đọc và ghi chép.

Cùng với góc nhìn của giáo viên, nhiều phụ huynh cũng bày tỏ sự thận trọng khi nói về việc chuyển từ sách giấy sang SGK điện tử. Chị Nguyễn Thị Hạnh, phụ huynh có con đang học lớp 6 tại Trường THCS Lê Quý Đôn (Nghĩa Đô, Hà Nội) cho rằng, việc ứng dụng công nghệ trong học tập là cần thiết, nhưng cần cân nhắc kỹ lưỡng.

“Lứa tuổi học sinh, vị thành niên mà dùng thiết bị điện tử nhiều thì rất dễ ảnh hưởng đến mắt và thói quen học tập, không chỉ với các trẻ nhỏ tuổi mà kể cả với các cấp lớn hơn như cấp 2, cấp 3. Tôi cũng lo con sẽ bị phân tâm, thay vì học lại chuyển sang chơi game hoặc xem video. Nếu có áp dụng thì nên kết hợp, không nên bỏ hẳn sách giấy”, chị Hạnh chia sẻ.

Từ thực tiễn này có thể thấy, việc triển khai SGK điện tử cần đi theo lộ trình từng bước. Ở giai đoạn đầu, nên sử dụng như tài liệu bổ trợ trong lớp học. Song song với đó, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, đào tạo giáo viên về phương pháp dạy học số và xây dựng chính sách hỗ trợ thiết bị cho học sinh khó khăn. Khi các điều kiện này được đáp ứng, SGK điện tử mới có thể phát huy hiệu quả thực chất.

SGK điện tử là xu hướng không thể đảo ngược trong quá trình chuyển đổi số giáo dục. Tuy nhiên, từ lớp học đến gia đình, những băn khoăn hiện hữu cho thấy một yêu cầu chung: Không thể nóng vội. Chỉ khi có lộ trình phù hợp, chuẩn bị đầy đủ về hạ tầng, con người và phương pháp, SGK điện tử mới thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục./.

Bích Việt