“Phòng thí nghiệm mở” - Khi phòng lab bước ra cộng đồng: Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo từ thế hệ trẻ
Không chỉ dừng lại ở các hội thảo học thuật hay hoạt động phong trào, những sáng kiến như “Không gian Đổi mới Sáng tạo” và Chương trình “Phòng thí nghiệm mở” đang cho thấy một cách tiếp cận mới trong phát triển khoa học và công nghệ: Đưa phòng thí nghiệm đến gần hơn với sinh viên và cộng đồng nghiên cứu trẻ.
Khi không gian khoa học trở thành “vườn ươm ý tưởng”
Trong bối cảnh khoa học và công nghệ ngày càng trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội, việc tạo ra môi trường để thế hệ trẻ tiếp cận sớm với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo được xem là một trong những yếu tố quyết định cho tương lai của hệ sinh thái khoa học quốc gia.
Mới đây, tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), chương trình “Không gian Đổi mới Sáng tạo lần thứ 2” do Đoàn Thanh niên Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp cùng nhà trường tổ chức đã thu hút sự tham gia của đông đảo nhà khoa học, sinh viên và đại diện doanh nghiệp công nghệ.
Chương trình có sự chủ trì của PGS.TS. Bùi Thế Duy, Ủy viên Dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cùng sự tham dự của GS.TS. Đinh Thị Mai Thanh, Hiệu trưởng USTH, anh Đặng Quốc Đại, Phó Bí thư chuyên trách Đoàn Thanh niên Viện Hàn lâm, đại diện nhiều viện nghiên cứu, trung tâm khoa học, doanh nghiệp công nghệ và các startup.
Không gian của Chương trình được thiết kế theo hướng mở, nơi sinh viên có thể trực tiếp trao đổi ý tưởng, trình bày dự án và kết nối với các nhà khoa học, doanh nghiệp. Các chủ đề thảo luận trải dài từ công nghệ vật liệu mới, trí tuệ nhân tạo, công nghệ y sinh đến các mô hình khởi nghiệp khoa học.
Theo các nhà tổ chức, mục tiêu lớn nhất của hoạt động không chỉ là một sự kiện giao lưu mà là từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngay trong môi trường đại học.
Hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong đại học
Phát biểu tại Chương trình, PGS.TS. Bùi Thế Duy nhấn mạnh vai trò của việc mở rộng kết nối giữa các phòng thí nghiệm nghiên cứu và sinh viên. Theo ông, nhiều công nghệ tiên tiến đang được nghiên cứu tại các viện thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhưng khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và sinh viên đôi khi vẫn còn khá lớn.
“Việc mở rộng cơ hội để sinh viên được tham quan, trải nghiệm trực tiếp tại các phòng thí nghiệm sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về môi trường nghiên cứu, đồng thời định hình con đường khoa học trong tương lai” - ông chia sẻ.
Cũng theo định hướng này, tại sự kiện, lãnh đạo Viện Hàn lâm đã chỉ đạo Trung tâm Đổi mới Sáng tạo USTH và Đoàn Thanh niên Viện Hàn lâm triển khai Chương trình “Phòng thí nghiệm mở” trong Tháng Thanh niên năm 2026, tổ chức từ ngày 16/3/2026 đến ngày 31/3/2026.
Chương trình được kỳ vọng tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp tiếp cận các phòng thí nghiệm hiện đại, quan sát quy trình nghiên cứu, trao đổi với nhà khoa học và thử nghiệm những ý tưởng khoa học ban đầu.
Theo các chuyên gia, mô hình này có thể xem như một bước “phá vỡ bức tường vô hình” giữa nghiên cứu cơ bản và đào tạo đại học.
Từ góc nhìn của nhà trường, GS.TS. Đinh Thị Mai Thanh, Hiệu trưởng USTH cho rằng, đại học hiện đại không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn phải trở thành môi trường thúc đẩy sáng tạo.
“Chúng tôi hướng tới xây dựng một môi trường học thuật nơi sinh viên không chỉ học tập và nghiên cứu mà còn mạnh dạn thử nghiệm ý tưởng, phát triển dự án khoa học - công nghệ và từng bước hình thành các sáng kiến khởi nghiệp ngay từ khi còn trên ghế nhà trường” - bà nói.
Thực tế tại USTH cho thấy, nhiều sinh viên đã từng bước đưa các ý tưởng nghiên cứu ra ngoài phòng thí nghiệm.
Một số cựu sinh viên của trường hiện đã trở thành founder của các startup công nghệ, phát triển sản phẩm và gọi vốn thành công từ các quỹ đầu tư. Đây được xem là minh chứng cho hiệu quả của mô hình gắn kết nghiên cứu với khởi nghiệp.
Tại Chương trình, nhiều dự án nghiên cứu của sinh viên cũng được giới thiệu, trong đó có sản phẩm tủ thuốc thông minh do nhóm sinh viên USTH nghiên cứu và phát triển, hướng tới ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Đối với sinh viên, những không gian như vậy mở ra cơ hội hiếm có để biến ý tưởng thành sản phẩm thực tế. Sinh viên không chỉ học lý thuyết hoặc làm các mô hình nhỏ trong lớp. Nhưng khi được tiếp cận phòng thí nghiệm thật và trao đổi với các chuyên gia, sinh viên sẽ có nhiều hướng phát triển mới cho dự án. Việc được kết nối với các doanh nghiệp công nghệ giúp nhóm hiểu rõ hơn về nhu cầu thị trường.
Theo nhiều sinh viên, điều quan trọng nhất mà các chương trình như “Không gian Đổi mới Sáng tạo” mang lại không chỉ là kiến thức mà còn là niềm tin rằng những ý tưởng khoa học của người trẻ hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm có giá trị.
“Phòng thí nghiệm mở”: Bước đi chiến lược trong Tháng Thanh niên
Chương trình “Phòng thí nghiệm mở” được triển khai từ ngày 16/3 đến 31/3/2026 được xem là hoạt động trọng điểm của tuổi trẻ Viện Hàn lâm trong Tháng Thanh niên.
Thông qua Chương trình, nhiều phòng thí nghiệm tại các viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ mở cửa đón sinh viên, đoàn viên thanh niên đến tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm môi trường nghiên cứu.
Theo Ban tổ chức, các hoạt động trong Chương trình bao gồm: Tham quan phòng thí nghiệm và hệ thống thiết bị nghiên cứu; giao lưu với các nhà khoa học trẻ; trình diễn công nghệ và sản phẩm nghiên cứu; thảo luận ý tưởng khởi nghiệp khoa học. Mục tiêu không chỉ là truyền cảm hứng nghiên cứu mà còn tạo ra mạng lưới kết nối giữa sinh viên, nhà khoa học và doanh nghiệp.
Từ góc độ khoa học - chính sách, nhiều chuyên gia cho rằng, mô hình “phòng thí nghiệm mở” cần được phát triển thành một chương trình dài hạn. Việc mở cửa phòng thí nghiệm cho sinh viên là xu hướng phổ biến tại nhiều quốc gia phát triển.
Nếu được triển khai hiệu quả, chương trình “phòng thí nghiệm mở” có thể giúp thu hút sinh viên giỏi theo đuổi nghiên cứu; tăng khả năng thương mại hóa kết quả khoa học; hình thành các startup công nghệ từ môi trường đại học
Từ sáng kiến phong trào đến chính sách quốc gia
Từ thực tiễn Chương trình, nhiều ý kiến cho rằng, cần có những chính sách cụ thể để mở rộng mô hình này.
Thứ nhất, cần xây dựng mạng lưới phòng thí nghiệm mở quốc gia, kết nối các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.
Thứ hai, cần có cơ chế tài chính hỗ trợ các dự án nghiên cứu của sinh viên, đặc biệt là các dự án có tiềm năng ứng dụng.
Thứ ba, cần thúc đẩy các chương trình mentor khoa học, nơi các nhà khoa học đóng vai trò cố vấn cho các nhóm sinh viên nghiên cứu và khởi nghiệp.
Thứ tư, cần tăng cường liên kết giữa nghiên cứu và thị trường, giúp các sản phẩm khoa học sớm được thương mại hóa.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, việc khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu trong thế hệ trẻ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Những sáng kiến như “Không gian Đổi mới Sáng tạo” hay Chương trình “Phòng thí nghiệm mở” cho thấy một hướng tiếp cận mới: Đưa khoa học đến gần hơn với sinh viên, biến phòng thí nghiệm thành không gian sáng tạo mở.
Khi các nhà khoa học, sinh viên và doanh nghiệp cùng gặp nhau trong một hệ sinh thái chung, những ý tưởng khoa học có thể nhanh chóng chuyển hóa thành công nghệ, sản phẩm và doanh nghiệp.
Đó cũng chính là con đường để khoa học thực sự trở thành động lực phát triển đất nước. Và từ những phòng thí nghiệm mở trong Tháng Thanh niên năm 2026, nhiều người kỳ vọng rằng một thế hệ nhà khoa học trẻ mới sẽ được truyền cảm hứng - những người sẽ tiếp tục viết nên câu chuyện đổi mới sáng tạo của Việt Nam trong tương lai./.