Tăng cường “lá chắn” chống rửa tiền trong hệ sinh thái thanh toán số

Hệ sinh thái thanh toán số phát triển nhanh, rủi ro cũng gia tăng

Những năm gần đây, hệ sinh thái thanh toán số tại Việt Nam phát triển với tốc độ mạnh mẽ. Sự phổ biến của ví điện tử, cổng thanh toán trực tuyến, dịch vụ chuyển tiền điện tử và các nền tảng thương mại điện tử đã làm thay đổi đáng kể thói quen giao dịch của người dân và doanh nghiệp.

Nhiều hoạt động kinh tế, từ thanh toán hóa đơn, mua sắm đến chuyển tiền cá nhân, đều có thể thực hiện chỉ trong vài thao tác trên điện thoại.

Cùng với sự mở rộng của hệ sinh thái tài chính số là sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian thanh toán cũng như số người dùng tham gia vào các nền tảng này. Điều đó giúp thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng và góp phần nâng cao hiệu quả lưu thông tiền tệ trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, sự tiện lợi của các nền tảng thanh toán trực tuyến cũng đồng thời tạo ra những thách thức mới trong công tác quản lý. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, các hệ thống thanh toán số có thể bị lợi dụng để che giấu nguồn gốc dòng tiền, hợp thức hóa tiền bất hợp pháp hoặc phục vụ các hoạt động tội phạm tài chính.

Trong bối cảnh đó, ngày 16/3, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã tổ chức một hội thảo chuyên đề nhằm hướng dẫn công tác phòng, chống rửa tiền và tài trợ khủng bố đối với các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Sự kiện không chỉ nhằm cập nhật các quy định pháp lý mới mà còn giúp các doanh nghiệp nhận diện rõ hơn các rủi ro phát sinh trong quá trình hoạt động.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, bà Nguyễn Thị Minh Thơ, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống rửa tiền thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nhấn mạnh rằng, phòng, chống rửa tiền không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là cam kết quan trọng của Việt Nam trong việc thực hiện các chuẩn mực quốc tế về minh bạch tài chính.

Theo bà Thơ, trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển nhanh chóng, việc nâng cao hiểu biết và nhận thức của cả khu vực công lẫn khu vực tư về các nguy cơ rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là điều hết sức cần thiết. Khi các tổ chức hiểu rõ bối cảnh rủi ro, họ sẽ xác định chính xác hơn trách nhiệm và nghĩa vụ pháp lý của mình trong quá trình vận hành hệ thống thanh toán.

Thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước đã triển khai nhiều chương trình đào tạo và phổ biến kiến thức về phòng, chống rửa tiền. Tuy nhiên, các hoạt động này chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực có quy mô lớn như ngân hàng, bảo hiểm hay chứng khoán. Trong khi đó, khu vực trung gian thanh toán - dù phát triển nhanh nhưng lại chưa có nhiều chương trình đào tạo chuyên sâu.

Chính vì vậy, việc tổ chức các hội thảo chuyên biệt dành cho lĩnh vực này được xem là bước đi cần thiết, giúp các doanh nghiệp nắm bắt đầy đủ quy định pháp luật, đồng thời nâng cao năng lực quản trị rủi ro trong bối cảnh hoạt động thanh toán số ngày càng mở rộng.

Theo bà Thơ, các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán cần chủ động đánh giá mức độ rủi ro trong lĩnh vực hoạt động của mình, từ đó xây dựng các biện pháp kiểm soát phù hợp nhằm ngăn ngừa khả năng bị lợi dụng cho mục đích bất hợp pháp.

Đánh giá rủi ro quốc gia - cơ sở quan trọng cho chính sách quản lý

Một nội dung quan trọng được thảo luận tại Hội thảo là kết quả đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền trong giai đoạn gần đây. Bà Nguyễn Thị Việt Đức, Trưởng phòng Tổng hợp và Hợp tác quốc tế của Cục Phòng, chống rửa tiền cho biết, theo quy định của Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan đầu mối thực hiện đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền.

Trong khi đó, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng phụ trách đánh giá rủi ro liên quan đến tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Việc đánh giá rủi ro này cũng phù hợp với khuyến nghị của Financial Action Task Force (FATF) - tổ chức quốc tế đưa ra các tiêu chuẩn toàn cầu về chống rửa tiền và tài trợ khủng bố. Theo các khuyến nghị của FATF, mỗi quốc gia cần xác định và hiểu rõ các nguy cơ rửa tiền trong nền kinh tế của mình để xây dựng chính sách quản lý phù hợp.

Kết quả đánh giá trong giai đoạn 2018-2022 cho thấy, lĩnh vực cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam được xếp vào nhóm rủi ro trung bình. Nguy cơ chủ yếu phát sinh từ khả năng các nền tảng thanh toán điện tử hoặc ví điện tử có thể bị lợi dụng để thực hiện các hoạt động như đánh bạc trực tuyến, lừa đảo hoặc chuyển tiền bất hợp pháp.

Theo bà Đức, việc đánh giá rủi ro quốc gia không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn giúp các cơ quan quản lý phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả. Những lĩnh vực có nguy cơ cao sẽ được ưu tiên giám sát và triển khai các biện pháp phòng ngừa mạnh mẽ hơn.

Trong thời gian tới, Việt Nam tiếp tục triển khai chương trình đánh giá rủi ro quốc gia giai đoạn 2023-2027 nhằm cập nhật bức tranh rủi ro mới, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế số và các nền tảng thanh toán trực tuyến phát triển mạnh.

Doanh nghiệp trung gian thanh toán giữ vai trò “tuyến đầu”

Ở góc độ cơ quan thực thi pháp luật, Thượng tá Nguyễn Bá Tấn, chuyên viên cao cấp Cục An ninh nội địa thuộc Bộ Công an cho rằng, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian thanh toán đang giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống phòng, chống rửa tiền.

Theo ông Tấn, đây là những đơn vị trực tiếp vận hành các dòng giao dịch tài chính trong môi trường số. Nhờ vậy, họ có khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong hoạt động thanh toán và cung cấp thông tin quan trọng cho cơ quan chức năng trong quá trình điều tra.

Tuy nhiên, trên thực tế, số lượng báo cáo giao dịch đáng ngờ từ các tổ chức trung gian thanh toán gửi đến cơ quan chức năng vẫn còn hạn chế. Điều này cho thấy dư địa cải thiện trong công tác giám sát và phát hiện rủi ro vẫn còn khá lớn.

Trong khi đó, các loại tội phạm tài chính đang ngày càng tinh vi hơn khi tận dụng công nghệ số để che giấu dòng tiền. Không chỉ sử dụng các nền tảng thanh toán trực tuyến, một số đối tượng còn lợi dụng mạng xã hội, tiền điện tử hoặc các dịch vụ trung gian xuyên biên giới để thực hiện hành vi phạm pháp.

Theo đại diện Bộ Công an, việc truy vết dòng tiền là yếu tố then chốt trong quá trình điều tra các vụ việc liên quan đến tài trợ khủng bố hoặc tội phạm tài chính. Vì vậy, sự hợp tác và chia sẻ thông tin từ phía doanh nghiệp là rất quan trọng.

Thách thức mới từ môi trường số

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu, các hoạt động giao dịch tài chính xuyên biên giới cũng gia tăng mạnh mẽ. Điều này mang lại nhiều cơ hội cho phát triển kinh tế nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh các hoạt động rửa tiền hoặc tài trợ khủng bố.

Một số hình thức tài trợ bất hợp pháp hiện nay có thể được thực hiện thông qua các chiến dịch quyên góp trên mạng xã hội hoặc các nền tảng thanh toán trực tuyến. Các giao dịch nhỏ lẻ nhưng diễn ra với tần suất cao có thể khiến việc phát hiện trở nên khó khăn nếu không có hệ thống giám sát hiệu quả.

Trước những thách thức đó, các cơ quan quản lý nhấn mạnh sự cần thiết phải thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ quan chức năng. Các tổ chức trung gian thanh toán cần chủ động báo cáo kịp thời các giao dịch đáng ngờ hoặc giao dịch vượt ngưỡng theo quy định của pháp luật. Ngoài ra, việc xây dựng các kênh liên lạc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cơ quan chuyên trách cũng được xem là giải pháp quan trọng để hỗ trợ quá trình xác minh, điều tra ngay từ giai đoạn sớm.

Theo lãnh đạo Cục Phòng, chống rửa tiền, hệ thống pháp luật của Việt Nam trong lĩnh vực này đã từng bước được hoàn thiện trong những năm gần đây. Tuy nhiên, khi các dịch vụ thanh toán số phát triển nhanh với số lượng người dùng lớn, nguy cơ bị lợi dụng cho các hành vi vi phạm pháp luật cũng tăng lên. Vì vậy, các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán cần chủ động nâng cao năng lực quản trị rủi ro, đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của một tổ chức báo cáo theo quy định của pháp luật.

Một trong những yêu cầu quan trọng là phải thực hiện nghiêm túc quy trình nhận biết khách hàng. Điều này bao gồm việc thu thập, cập nhật và xác minh thông tin khách hàng, cũng như xác định chủ sở hữu hưởng lợi trong các giao dịch tài chính. Quy trình nhận biết khách hàng không chỉ được thực hiện khi thiết lập quan hệ ban đầu mà còn phải được rà soát định kỳ, đặc biệt khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ hoặc khi có sự thay đổi thông tin khách hàng. Theo các chuyên gia, đây là bước quan trọng nhằm ngăn chặn việc lợi dụng các tài khoản hoặc ví điện tử làm “bình phong” để hợp thức hóa dòng tiền bất hợp pháp.

Bên cạnh quy trình nhận diện khách hàng, các tổ chức trung gian thanh toán cũng cần xây dựng hệ thống giám sát giao dịch hiệu quả. Điều này bao gồm việc thiết lập các quy định nội bộ về phòng, chống rửa tiền, ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu để phát hiện các giao dịch bất thường, cũng như đào tạo nhân sự nhằm nâng cao năng lực nhận diện rủi ro.

Theo các chuyên gia tài chính, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn trong giám sát giao dịch có thể giúp phát hiện các mô hình rửa tiền phức tạp mà phương pháp thủ công khó nhận biết.

Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng cần đảm bảo thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo giao dịch đáng ngờ theo quy định của pháp luật. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là biện pháp bảo vệ chính tổ chức trước các rủi ro pháp lý có thể phát sinh.

Hướng tới hệ sinh thái tài chính số minh bạch và an toàn

Sự phát triển của thanh toán số là xu hướng tất yếu trong quá trình chuyển đổi số của nền kinh tế. Tuy nhiên, để hệ sinh thái tài chính số phát triển bền vững, việc xây dựng các cơ chế phòng ngừa rủi ro và đảm bảo minh bạch tài chính là yếu tố không thể thiếu.

Các chuyên gia cho rằng trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát giao dịch và thúc đẩy hợp tác giữa các cơ quan quản lý với khu vực doanh nghiệp.

Đồng thời, các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ thanh toán cần chủ động đầu tư vào hệ thống quản trị rủi ro, nâng cao năng lực tuân thủ và xây dựng văn hóa minh bạch trong hoạt động kinh doanh.

Khi các “lá chắn” kiểm soát được thiết lập đầy đủ, hệ sinh thái thanh toán số không chỉ phát huy được lợi ích đối với nền kinh tế mà còn trở thành một môi trường tài chính an toàn, minh bạch và đáng tin cậy cho người dân và doanh nghiệp./.

L.H