Lồng ghép giá trị thiên nhiên vào mô hình tăng trưởng kinh tế - xã hội
Từ ngày 3-6/3/2026, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới thuộc Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP-WCMC) cùng các đối tác tổ chức chuỗi hội thảo nhằm thúc đẩy việc lồng ghép giá trị của thiên nhiên vào quá trình hoạch định chính sách kinh tế và quy hoạch phát triển tại Việt Nam.
Chuỗi hội thảo gồm hai hoạt động chính: Phiên kỹ thuật ngày 3/3 về ứng dụng mô hình GTAP-InVEST cho phát triển tích hợp và quy hoạch không gian; và đối thoại chính sách cấp cao ngày 6/3 tập trung thảo luận các hướng đi và cơ chế đưa kết quả phân tích vào quy trình ra quyết định của quốc gia. Sự kiện do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, với sự tham gia của nhiều bộ, ngành liên quan.
Các hoạt động này nằm trong khuôn khổ Chương trình Hỗ trợ Chuyển đổi Tự nhiên (NTSP) - sáng kiến toàn cầu nhằm hỗ trợ các quốc gia lồng ghép giá trị của tự nhiên vào hoạch định chính sách kinh tế.
Phân tích mới về quy hoạch không gian biển và kinh tế biển
Tại phiên đối thoại ngày 6/3, UNDP đã giới thiệu một số kết quả chính của nghiên cứu Sách xanh 2.0 (Blue Book 2.0), dự kiến sẽ công bố vào giữa tháng 4/2026.
Báo cáo cung cấp góc nhìn trực quan về quy hoạch không gian biển, quản trị biển và đại dương, đồng thời phân tích các đánh đổi trong quá trình phát triển.
Nội dung nghiên cứu tập trung vào hai ngành kinh tế biển là năng lượng tái tạo - đặc biệt là tiềm năng năng lượng gió - và thủy sản (nuôi biển), trong mối tương quan với các cảng biển và tuyến hàng hải.
Phân tích được đặt trong bối cảnh các khu vực tăng trưởng trọng điểm gồm đồng bằng sông Hồng - miền Bắc (khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh), miền Trung (vùng biển Ninh Thuận cũ - Khánh Hòa) và miền Nam (vùng biển Bạc Liêu cũ - Cà Mau).
Bên cạnh việc cung cấp công cụ quy hoạch không gian biển hiện đại, cuốn sách được kỳ vọng mở ra cách tiếp cận mới trong công tác quản trị và quản lý biển tổng hợp tại Việt Nam.
Qua đó, các cơ quan quản lý có thêm cơ sở để hỗ trợ quá trình ra quyết định, nhận diện các tiềm năng phát triển mới và định hình nền kinh tế biển xanh, hướng tới phát triển bền vững trong tương lai.
Tăng trưởng kinh tế trước sức ép của giới hạn sinh thái
Trong nhiều năm qua, tại Đông Á (trong đó có Việt Nam) tăng trưởng kinh tế thường dựa trên một mô hình quen thuộc: Tỷ lệ đầu tư cao, mở rộng khu công nghiệp, phát triển các hành lang hạ tầng - giao thông và quá trình đô thị hóa dẫn dắt bởi thị trường bất động sản.
Mô hình này đã góp phần tạo ra bước tiến rõ rệt về sản lượng và việc làm.
Tuy nhiên, cách tiếp cận đó cũng ngầm coi đất đai và hệ sinh thái như một nguồn lực gần như vô hạn. Những xu hướng sử dụng đất hiện nay tại Việt Nam cho thấy giả định này đang dần mất hiệu lực.
Trong giai đoạn tới, năng lực tăng trưởng của nền kinh tế sẽ ngày càng phụ thuộc vào các hệ thống tự nhiên, vốn là nền tảng duy trì sản xuất, hạ tầng và khả năng chống chịu trước các rủi ro.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên đang bộc lộ những rủi ro dài hạn. Hiện nay, Việt Nam ghi nhận mức thâm hụt sức chứa sinh thái khoảng 220%, nghĩa là nhu cầu sử dụng tài nguyên đã vượt quá khả năng tái tạo của các hệ sinh thái trong nước.
Song song với đó, nền kinh tế đang trải qua giai đoạn tăng trưởng mạnh, với quy mô GDP tăng từ 79 tỷ USD năm 1990 lên hơn 1,6 nghìn tỷ USD vào năm 2024. Quá trình này kéo theo những áp lực ngày càng lớn đối với môi trường và tài nguyên thiên nhiên.
Thông qua chuỗi hội thảo, các cơ quan và đối tác đã giới thiệu công cụ phân tích mới như mô hình GTAP-InVEST trong khuôn khổ NTSP. Công cụ này giúp lượng hóa tác động của việc chuyển đổi sử dụng đất và suy giảm dịch vụ hệ sinh thái đối với năng suất và các chi phí “ẩn” của nền kinh tế, trong hai kịch bản: Tăng trưởng theo xu hướng hiện tại (business-as-usual) và kịch bản chuyển đổi xanh.
Kết quả phân tích cho thấy, nếu tiếp tục phát triển theo cách hiện nay, trong bối cảnh dư địa đất đai dành cho hạ tầng, công nghiệp và dân cư ngày càng thu hẹp, suy thoái tự nhiên có thể làm giảm tới 26% tiềm năng tăng trưởng GDP của Việt Nam vào năm 2030.
Khi đất đai trở nên khan hiếm hơn, mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng hạ tầng và không gian phát triển sẽ đối mặt với lợi suất giảm dần, chi phí xung đột cao hơn, đồng thời gia tăng rủi ro khí hậu và thiên tai đối với giá trị bền vững của các khoản đầu tư.
Với một nền kinh tế bị ràng buộc bởi giới hạn đất đai như Việt Nam, việc kéo dài mô hình đầu tư “xám” có thể dẫn tới sự tích tụ các khoản nợ sinh thái và rủi ro, đến một thời điểm nhất định sẽ trở thành lực cản đối với tăng trưởng.
Ngược lại, các phân tích cũng cho thấy, nếu Việt Nam đầu tư sớm và hiệu quả vào bảo vệ và phục hồi thiên nhiên, nền kinh tế có khả năng đạt mức tăng trưởng cao hơn và bền vững hơn trong dài hạn.
Chương trình Hỗ trợ Chuyển đổi Tự nhiên hiện do Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh tài trợ thông qua Trung tâm Toàn cầu về Đa dạng sinh học vì Khí hậu, và đang được triển khai tại Ecuador, Colombia, Ghana và Việt Nam./.