Ngành dược phẩm bước vào kỷ nguyên AI: Phát hiện thuốc nhanh hơn, rủi ro thấp hơn
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra bước ngoặt lịch sử cho ngành công nghiệp dược phẩm, tái định hình hoàn toàn quy trình từ khâu phát hiện đến thử nghiệm thuốc mới.
Phát triển dược phẩm vốn là một chặng đường đầy rủi ro và tốn kém: Chỉ 1/10 "ứng viên" vượt qua giai đoạn thử nghiệm trên người để tiến ra thị trường. Hành trình biến một phân tử tiềm năng thành thuốc hữu hiệu thường kéo dài 10 - 15 năm, "ngốn" tới 2,8 tỷ USD.
Cùng với áp lực từ việc các bằng sáng chế hết hạn, các hãng dược luôn bị cuốn vào cuộc chạy đua khốc liệt để tìm kiếm những sản phẩm "bom tấn" tiếp theo.
Trong bối cảnh đó, AI tạo sinh tạo ra một bước ngoặt lớn đối với ngành dược phẩm.
Thay vì thử nghiệm thủ công, AI hiện có thể xử lý kho dữ liệu sinh học khổng lồ để phân tích protein mục tiêu và đề xuất cấu trúc phân tử tương thích. Thậm chí, trước cả khi các nhà khoa học chạm tay vào ống nghiệm, hệ thống đã sàng lọc và dự đoán chính xác hiệu lực lẫn độc tính của "ứng viên" thuốc.
Bước sang giai đoạn lâm sàng, AI tiếp tục phát huy sức mạnh bằng cách phân tích hồ sơ y tế để khoanh vùng nhóm bệnh nhân đáp ứng điều trị tốt nhất.
Dù mới ở giai đoạn đầu, việc ứng dụng AI đã mang lại những kết quả đột phá. Các phân tử do AI thiết kế đạt tỷ lệ thành công 80 - 90% trong các thử nghiệm an toàn ban đầu, vượt xa mức 40 - 65% của phương pháp truyền thống.
Các chuyên gia dự báo, bệ phóng này đủ sức nâng tỷ lệ thành công của toàn bộ quy trình phát triển thuốc từ 5 - 10% lên mức 9 - 18%.
Không chỉ tối ưu hóa quy trình khám phá thuốc, AI còn giải quyết trọn vẹn bài toán vận hành của các hãng dược - từ quản lý hồ sơ đến tối ưu nhân sự.
Hãng tư vấn McKinsey ước tính, việc khai thác triệt để công nghệ này có thể mang lại doanh thu khổng lồ, từ 60 đến 110 tỷ USD giá trị gia tăng mỗi năm cho toàn ngành.
Niềm tin vào sức mạnh của AI đang lớn hơn bao giờ hết khi các mô hình thông minh liên tục ra đời, giúp giới khoa học giải mã những cơ chế sinh học hóc búa nhất.
Vài năm trước, mô hình AI mang tên AlphaFold từng gây chấn động khi giải quyết trọn vẹn bài toán xác định cấu trúc protein, nên giới chuyên gia hoàn toàn có cơ sở để tin rằng: Những bí ẩn phức tạp hơn, chẳng hạn như cơ chế hoạt động của màng tế bào, cũng sẽ sớm bị trí tuệ nhân tạo chinh phục trong tương lai gần.
Làn sóng công nghệ đang tái định hình toàn bộ phương thức hoạt động của ngành dược. Đặc biệt tại Mỹ và Trung Quốc, một thế hệ startup AI-native đang bùng nổ mạnh mẽ.
Để bắt kịp xu hướng, các hãng dược truyền thống đang ráo riết liên minh với nhóm startup này, đồng thời bắt tay cùng những "gã khổng lồ" công nghệ như Amazon, Google, Microsoft và Nvidia.
Dấu ấn nổi bật là cái bắt tay giữa Nvidia và Eli Lilly - nhà sản xuất thuốc có giá trị vốn hóa lớn nhất thế giới, để chế tạo siêu máy tính mạnh nhất ngành dược.
Dù các hãng dược truyền thống vẫn giữ thế thượng phong nhờ kho dữ liệu, chuyên gia và kinh nghiệm pháp lý, thế độc tôn này đang dần lung lay. Khi các bài toán sinh học dần được "số hóa", họ sẽ buộc phải thâu tóm các công nghệ và startup AI để duy trì vị trí.
Sự bứt tốc của AI trong khám phá thuốc cũng tạo ra rào cản mới ở khâu thử nghiệm lâm sàng và cấp phép. Để gỡ nút thắt này, cả Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) và Cơ quan Quản lý Dược phẩm châu Âu (EMA) đều đã ứng dụng AI để đẩy nhanh tốc độ xử lý hồ sơ.
Đồng thời, chìa khóa cuối cùng để khai mở toàn bộ tiềm năng AI chính là việc các chính phủ xây dựng được cơ chế chia sẻ dữ liệu bệnh nhân một cách an toàn.
Bên cạnh đó, bài toán về bằng sáng chế cũng cần được đặt lên bàn cân. Hiện tại, thời hạn bảo hộ kéo dài (thường mang tới 10 - 15 năm độc quyền) là cơ chế thiết yếu giúp các hãng dược thu hồi vốn và có động lực dấn thân vào hành trình rủi ro.
Tuy nhiên, khi AI giúp giảm thiểu đáng kể cả chi phí lẫn tỷ lệ thất bại, khoảng thời gian đặc quyền này rất có thể sẽ phải rút ngắn lại.
Có thể thấy, AI đang thắp lên những kỳ vọng to lớn cho kỷ nguyên sáng chế thuốc. Nhưng để công nghệ này thực sự tạo ra giá trị hài hòa cho cả doanh nghiệp lẫn người bệnh, toàn bộ hệ sinh thái dược phẩm cùng các cơ quan quản lý sẽ buộc phải quyết liệt chuyển mình để thích ứng với thực tế mới này./.