Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam tiếp tục giữ vững vai trò trụ cột của khoa học cơ bản quốc gia, đồng thời thích ứng linh hoạt với yêu cầu mới của thời đại

Tạp chí KH&CN Việt Nam xin trân trọng giới thiệu bài phát biểu của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng tại buổi làm việc:

Trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, luôn có những tổ chức đóng vai trò “giữ nền” cho tri thức. Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam chính là một thiết chế như vậy. Đây là nơi nuôi dưỡng khoa học cơ bản, bảo toàn chiều sâu học thuật và tạo ra những tri thức nền tảng cho các bước phát triển dài hạn của đất nước.

Trong bối cảnh mới hiện nay, khi khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực trung tâm của phát triển, thì vai trò của Viện Hàn lâm KH&CN không giảm đi, mà ngược lại, càng trở nên quan trọng hơn. Tuy nhiên, cách chúng ta thực hiện vai trò đó cần có sự điều chỉnh chiến lược.

Viện Hàn lâm KH&CN nên tiếp tục khẳng định vai trò là nơi tạo ra tri thức gốc, tri thức dài hạn, tri thức mà khu vực doanh nghiệp không thể và không nên làm. Đây là sứ mệnh cốt lõi, không thể thay thế.

Nhưng đồng thời, trong giai đoạn mới, Viện nên mở rộng không gian ảnh hưởng của tri thức, để tri thức không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm hay trên các tạp chí khoa học, mà từng bước thẩm thấu vào đời sống kinh tế - xã hội.

Bộ KH&CN đang chuyển mạnh từ vai trò quản lý sang kiến tạo phát triển, nhạc trưởng, đặt hàng. Điều này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với các viện nghiên cứu, đặc biệt là Viện Hàn lâm KH&CN.

Chúng tôi không yêu cầu Viện “làm doanh nghiệp”, nhưng chúng tôi kỳ vọng Viện định hướng được những hướng nghiên cứu có khả năng tạo tác động lớn đến kinh tế - xã hội trong trung và dài hạn.

Bộ KH&CN cho rằng, Viện Hàn lâm KH&CN nên tập trung mạnh hơn vào ba vai trò chiến lược:

Thứ nhất, dẫn dắt khoa học cơ bản quốc gia. Viện phải là nơi xác lập các hướng nghiên cứu mũi nhọn, dài hạn, gắn với các thách thức lớn của đất nước và của nhân loại, như năng lượng, môi trường, vật liệu mới, đất hiếm, sinh học, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ biển, công nghệ vũ trụ. Đây là những lĩnh vực cần đầu tư bền bỉ, không nóng vội, và Nhà nước phải là chủ thể chính.

Thứ hai, Viện là “bộ não khoa học” cho hoạch định chính sách. Viện cần tham gia sâu hơn vào việc cung cấp luận cứ khoa học cho các quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước. Trong bối cảnh nhiều vấn đề phát triển ngày càng phức tạp, đa ngành, đa chiều, thì tiếng nói khoa học độc lập, khách quan là vô cùng quan trọng. Bộ KH&CN mong muốn Viện trở thành địa chỉ tin cậy khi đất nước cần những phân tích khoa học sâu sắc cho các quyết định chiến lược.

Thứ ba, Viện làm cầu nối tri thức giữa khoa học cơ bản và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Viện không chạy theo sản phẩm thương mại, nhưng có thể đóng vai trò ươm mầm ý tưởng khoa học, tạo ra các “hạt giống công nghệ” để các trường đại học, doanh nghiệp, startup tiếp nhận và phát triển tiếp. Đây là cách để tri thức của Viện lan tỏa, và cũng là cách để Viện khác biệt với doanh nghiệp.

Về phía Bộ KH&CN, chúng tôi xác định rõ trách nhiệm của mình là thiết kế thể chế phù hợp để Viện Hàn lâm KH&CN làm tốt hơn vai trò của mình. Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài trợ nghiên cứu theo hướng ổn định hơn cho khoa học cơ bản, đồng thời mở ra các cơ chế linh hoạt để kết nối nghiên cứu với ứng dụng.

Ngân sách dành cho khoa học cơ bản sẽ được cố định từ 15-20% cho giai đoạn 2025-2030, tức là từ 5-10.000 tỷ đồng mỗi năm, gấp nhiều lần so với trước đây.

Ngân sách nghiên cứu dành cho Viện Hàn lâm KH&CN năm 2026 cũng đã được dự kiến tăng gấp đôi so với 2025 và Viện sẽ thực hiện quản lý theo cơ chế quỹ. Bộ cũng đã lập kế hoạch các phòng thí nghiệm trọng điểm sẽ đặt ở Viện.

Bộ KH&CN cũng mong Viện mạnh dạn hơn trong đổi mới quản trị nghiên cứu khoa học, trao quyền nhiều hơn cho các nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư hạ tầng phòng thí nghiệm hiện đại, nhận những bài toán lớn của đất nước để thu hút được tinh hoa toàn cầu giải quyết các bài toán Việt Nam.

Bộ KH&CN xác định chuỗi giá trị khoa học - công nghệ hoàn chỉnh là từ khoa học tới công nghệ, từ công nghệ tới sản phẩm, từ sản phẩm tới sản xuất và từ sản xuất tới thị trường. Hỗ trợ của nhà nước sẽ là toàn bộ chuỗi, và phải đi tới đích cuối cùng là thị trường, phía đầu thì Viện Hàn lâm KH&CN nhiều hơn, càng về phía sau thì sự tham gia của doanh nghiệp càng nhiều hơn.

Bộ KH&CN cũng xác định công thức KHCN Việt Nam là: 0 -> 1 -> N -> 100%. 0 đến 1 là nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ. 1 đến N là từ 1 công nghệ tạo ra nhiều sản phẩm/dịch vụ để giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội, tức là đổi mới sáng tạo. N đến 100% là tạo ra môi trường số để phổ cập sản phẩm/dịch vụ nhanh ra toàn dân, tức là chuyển đổi số.

Bộ KH&CN không mong Viện Hàn lâm KH&CN trở thành “đơn vị thực thi chính sách”, mà mong Viện trở thành đối tác trí tuệ chiến lược của Bộ. Mối quan hệ giữa Bộ và Viện không phải là quan hệ hành chính thuần túy, mà là quan hệ đồng hành vì sự phát triển dài hạn của KH&CN Việt Nam.

Tôi tin rằng, với truyền thống, trí tuệ và tâm huyết của đội ngũ các nhà khoa học, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam sẽ tiếp tục giữ vững vai trò trụ cột của khoa học cơ bản quốc gia, đồng thời thích ứng linh hoạt với yêu cầu mới của thời đại.

Nhân dịp này, tôi xin chúc các đồng chí lãnh đạo Viện, các nhà khoa học và toàn thể cán bộ của Viện sức khỏe, nhiều cảm hứng sáng tạo và tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp khoa học - công nghệ của đất nước./.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng