Bơi trong nước lạnh có lợi cho cả não bộ và cơ thể

Trong vài năm qua, bơi trong nước lạnh đã trở thành một trào lưu mạnh mẽ nhờ khả năng cải thiện sức khỏe tinh thần vượt trội.

Nếu như trước đây, những lợi ích này chủ yếu dựa trên trải nghiệm cá nhân, thì nay, sự phổ biến của việc ngâm bồn đá hay bơi mùa đông đã thúc đẩy giới khoa học vào cuộc.

Các nghiên cứu bước đầu chỉ ra rằng, những cú ngâm mình lạnh giá có thể tác động sâu sắc đến hóa chất trong não bộ và tái định hình nó theo hướng lâu dài.

Tại Anh, làn sóng này đang thu hút khoảng 6,8 triệu người thường xuyên bơi ở các vùng nước tự nhiên hoặc bể lộ thiên, bất chấp nhiệt độ thấp quanh năm.

Sự gia tăng này hoàn toàn có cơ sở khi ngày càng nhiều bằng chứng vững chắc khẳng định tác dụng giảm mệt mỏi, xoa dịu triệu chứng trầm cảm và nâng cao thể trạng của liệu pháp nước lạnh.

Hiệu quả thực tế của bộ môn này đã được lượng hóa qua các khảo sát cụ thể. Một nghiên cứu trên 36 người duy trì bơi ngoài trời 4 buổi/tuần trong suốt 4 tháng mùa đông cho thấy mức độ căng thẳng và mệt mỏi thấp hơn hẳn so với nhóm đối chứng không bơi lội.

Nhóm này cũng ghi nhận trí nhớ tốt hơn và tinh thần phấn chấn hơn. Thậm chí, chỉ một lần ngâm mình trong nước biển 13,6°C khoảng 20 phút cũng đủ giúp giảm cảm xúc tiêu cực, đồng thời gia tăng sinh lực và lòng tự trọng so với việc chỉ đứng trên bờ.

Cơ chế tác động lên não bộ

Tiếp xúc với nước lạnh tác động sâu rộng đến cơ thể, từ việc củng cố hệ miễn dịch đến giảm nguy cơ các bệnh tim mạch. Tuy nhiên, điểm đột phá thực sự nằm ở những thay đổi về mặt thần kinh học.

Trạng thái hưng phấn mà người bơi cảm nhận được chính là kết quả của phản ứng “căng thẳng cấp tính”: Khi cơ thể gặp lạnh, não bộ lập tức giải phóng một lượng lớn adrenaline, dopamine và cortisol. Hỗn hợp này tạo ra cảm giác sảng khoái tương tự như sau khi tập thể dục cường độ cao.

Dưới góc độ tiến hóa, đây là cơ chế sinh tồn giúp con người đối phó với mối đe dọa từ môi trường khắc nghiệt.

“Phản ứng sốc nhiệt” mang lại nguồn năng lượng bùng nổ, sự tỉnh táo và khả năng giảm đau để cơ thể thoát hiểm. Tất nhiên, phản ứng này là con dao hai lưỡi: Nếu thiếu sự chuẩn bị, người bơi có thể gặp rủi ro như thở dốc, hạn chế vận động hoặc trong trường hợp hiếm gặp là các vấn đề về tim.

Dẫu vậy, khi được thực hiện trong môi trường an toàn và có kiểm soát, việc chủ động kích hoạt cơ chế này lại mang đến hiệu quả trị liệu tích cực.

Sự gia tăng của các hoạt chất thần kinh - yếu tố thường thiếu hụt ở người mắc chứng lo âu hay trầm cảm - chính là lời giải khoa học cho việc tâm trạng được cải thiện rõ rệt sau mỗi lần ngâm mình.

Tác động lâu dài và khả năng bảo vệ thần kinh

Bên cạnh những lợi ích tức thời, việc duy trì thói quen bơi nước lạnh còn mang lại các tác động tích cực về lâu dài thông qua cơ chế thích nghi sinh học.

Một nghiên cứu kéo dài 12 tuần với tần suất bơi 3 lần/tuần đã ghi nhận sự sụt giảm đáng kể nồng độ cortisol (hormone căng thẳng) ở người tham gia vào cuối kỳ thử nghiệm.

Điều này chứng tỏ cơ thể đã học được cách kiểm soát căng thẳng hiệu quả hơn. Đây là tín hiệu khả quan, bởi nồng độ cortisol cao kéo dài thường là nguyên nhân gây viêm, lão hóa sớm và nhiều bệnh lý nền, do đó, sự thích nghi này được xem là chìa khóa hỗ trợ điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần như rối loạn lo âu.

Phản ứng sốc lạnh cũng kích thích giải phóng các protein, chẳng hạn như RNA-binding motif 3 (RBM3) - có chức năng hỗ trợ sửa chữa các kết nối thần kinh. Thử nghiệm trên chuột có cơ địa dễ mắc Alzheimer cho thấy nồng độ RBM3 tăng cao đã giúp ngăn ngừa các tổn thương não bộ.

Từ cơ sở này, giới khoa học đặt giả thuyết rằng bơi nước lạnh thường xuyên có thể mang lại hiệu quả bảo vệ thần kinh lâu dài ở người, dù vấn đề này vẫn cần thêm các nghiên cứu trực tiếp để khẳng định.

Sức mạnh tâm lý và bằng chứng từ não bộ

Bên cạnh cơ chế sinh học, việc chinh phục làn nước lạnh giá còn là một bài kiểm tra tâm lý khắc nghiệt, giúp người tập xây dựng bản lĩnh và niềm tin vào năng lực bản thân.

Khi kết hợp ý chí vượt khó này với sự gắn kết xã hội thường thấy ở các nhóm bơi ngoài trời, hoạt động này hội tụ đầy đủ các yếu tố của một liệu pháp tâm lý tự nhiên.

Thực tế, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy khi được sử dụng như phương pháp bổ trợ, bơi nước lạnh có thể cải thiện các triệu chứng trầm cảm hiệu quả hơn so với việc chỉ dùng thuốc đơn thuần.

Để kiểm chứng điều này dưới góc độ thần kinh học, nhóm nghiên cứu của Ala Yankouskaya tại Đại học Bournemouth (Anh) đã thực hiện một khảo sát tiên phong.

Họ tiến hành quét não của 33 người chưa từng có thói quen bơi nước lạnh, trước và sau khi ngâm mình toàn thân trong nước 20°C khoảng 5 phút.

Đây là lần đầu tiên giới khoa học ghi lại được dữ liệu thời gian thực về sự tương tác giữa các mạng lưới thần kinh sau tác động của nhiệt độ thấp.

Kết quả cho thấy sự gia tăng kết nối rõ rệt giữa vỏ não trước trán giữa và thùy đỉnh - hai khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, sự tập trung và ra quyết định.

Việc củng cố mối liên kết này có ý nghĩa quan trọng, bởi hoạt động của chúng thường bị gián đoạn ở những người mắc chứng trầm cảm hoặc lo âu, qua đó giải thích cơ sở khoa học vững chắc cho tác dụng trị liệu của bộ môn này.

Cân nhắc rủi ro và triển vọng tương lai

Dù mang lại cảm giác hưng phấn và sự minh mẫn, bức tranh bơi nước lạnh không hoàn toàn vắng bóng những rủi ro.

Giới chuyên môn đã ghi nhận một số trường hợp hiếm gặp bị mất trí nhớ tạm thời - thường xuất hiện ở người cao tuổi - bên cạnh nguy cơ hạ thân nhiệt nếu thời gian ngâm mình quá dài.

Dẫu vậy, tín hiệu đáng mừng là các bằng chứng khoa học đang dần khẳng định lợi ích của thói quen này, đặc biệt là tiềm năng phòng ngừa các bệnh lý liên quan đến tuổi tác nếu được duy trì đều đặn.

Một hướng đi mới cũng đang thu hút sự chú ý là việc kết hợp bơi lội với tắm hơi. Giả thuyết cho rằng quy trình luân phiên “nóng - lạnh” có thể kích hoạt những thay đổi tích cực trong nhịp sóng não, mang lại lợi ích cộng hưởng tối ưu.

Đây hứa hẹn sẽ là chủ đề hấp dẫn cho các nghiên cứu kiểm chứng trong tương lai./.

Phong Linh