Liệu các mối quan hệ với AI có thực sự mang lại lợi ích cho con người?

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) len lỏi vào mọi lĩnh vực đời sống, bên cạnh hiệu suất vượt trội trong sản xuất, những lo ngại xoay quanh mối quan hệ giữa con người và AI đang ngày càng gia tăng.

Các vụ tự sát liên quan đến chatbot, như trường hợp thiếu niên Sewell Setzer III (14 tuổi) năm 2024 sau nhiều cuộc trò chuyện với Character.AI, hay Adam Raine (16 tuổi) năm 2025 với ChatGPT đã gây chấn động trên truyền thông.

Khái niệm “loạn thần do AI” (AI psychosis) cũng bắt đầu xuất hiện, nhằm mô tả tình trạng một số cá nhân rơi vào ảo tưởng, hoang tưởng hoặc mất kết nối thực tại sau khi tương tác kéo dài với các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs).

Những mối lo này càng trở nên nghiêm trọng khi các nghiên cứu chỉ ra rằng giới trẻ đang ngày càng cởi mở với ý tưởng xây dựng quan hệ cảm xúc với AI.

Theo tờ The Guardian, khoảng một nửa thanh thiếu niên cho biết, họ trò chuyện với AI đồng hành vài lần mỗi tháng và cứ ba người thì có một người đánh giá các cuộc trò chuyện đó “thú vị hoặc thỏa mãn ngang bằng, thậm chí hơn so với bạn bè ngoài đời thực”.

Tuy nhiên, phản ứng phủ nhận hoàn toàn có lẽ là quá vội vàng. Dù những rủi ro là có thật, nhưng đồng thời, các lợi ích tiềm năng cũng không thể bị bỏ qua. Trên thực tế, nếu được nghiên cứu và triển khai đúng hướng, các mối quan hệ với AI có thể mang lại những giá trị nhất định cho con người.

Quan hệ phi nhân loại: Hiện tượng không mới trong lịch sử nhân loại

Xét về bản chất, việc con người xây dựng mối quan hệ với các thực thể phi nhân loại không phải là điều xa lạ.

Con người từ lâu đã duy trì những mối liên kết mang tính cảm xúc với các đối tượng không phải con người, từ thú cưng, thú nhồi bông cho tới những đồ vật gắn bó được đặt tên riêng và được trân trọng như một “người bạn”.

Trong trường hợp thú cưng, mối quan hệ mang tính hai chiều ở mức độ nhất định, khi động vật có khả năng nhận biết sự gắn bó. Nhưng với các mối quan hệ một chiều (parasocial) như với đồ vật vô tri, việc đối tượng không biết đến sự tồn tại của ta hiếm khi dẫn đến rối loạn tâm lý nghiêm trọng.

Phần lớn, mối quan hệ này được xem là một biểu hiện bình thường, thậm chí lành mạnh, trong đời sống tinh thần con người.

AI, tuy nhiên, lại tạo ra một cảm giác khác biệt và cũng chính điều này khiến nhiều người bất an. Không giống thú cưng hay đồ vật, các mô hình ngôn ngữ lớn có khả năng sử dụng ngôn ngữ trôi chảy, tạo cảm giác rằng chúng sở hữu suy nghĩ, cảm xúc và ý định giống con người.

Chưa kể, các phản hồi mang tính chiều lòng thường xuyên củng cố quan điểm của người dùng và hiếm khi phản biện có thể vô tình đẩy một số cá nhân vào trạng thái ảo tưởng hoặc lệch lạc nhận thức.

Sự khác biệt này khiến tương tác với AI tiềm ẩn những nguy cơ không xuất hiện trong các mối quan hệ phi nhân loại truyền thống.

Tuy nhiên, một câu hỏi cốt lõi vẫn cần được đặt ra: Ngay cả khi một số người không thể luận rõ rằng AI chỉ là công cụ chứ không phải con người thật sự quan tâm đến mình, liệu điều đó có luôn là vấn đề nghiêm trọng?

AI và bài toán cô đơn toàn cầu

Cô đơn hiện là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Khoảng 1/6 dân số thế giới trải qua cảm giác cô đơn kéo dài, tình trạng này có liên hệ với nguy cơ tử vong sớm tăng 26%, tương đương tác hại của việc hút 15 điếu thuốc mỗi ngày.

Trong bối cảnh đó, các nghiên cứu ban đầu cho thấy, AI đồng hành có thể góp phần làm giảm cảm giác cô đơn, không chỉ đơn thuần đóng vai trò giải trí hay xao nhãng, mà thông qua chính mối quan hệ một chiều mà người dùng hình thành với chatbot.

Với không ít người, đặc biệt là những cá nhân bị cô lập xã hội, AI có thể là lựa chọn duy nhất để có cảm giác được lắng nghe dù mối quan hệ ấy có thể bị xem là “rỗng” từ góc nhìn bên ngoài.

Nhà báo Sangita Lal của ITV News (Anh) từng nhận định khi viết về những người tìm đến AI để bầu bạn: nếu không hiểu được vì sao họ cần sự kết nối đó, có lẽ bởi ta may mắn chưa từng thực sự trải qua nỗi cô đơn.

Dĩ nhiên, không thể bỏ qua lập luận cho rằng, chính công nghệ và mạng xã hội đã góp phần tạo ra “đại dịch cô đơn”. Vì vậy, những tuyên bố lạc quan từ các lãnh đạo công nghệ trong đó có Mark Zuckerberg về AI như một giải pháp cho vấn đề mà ngành công nghệ có thể đã góp phần gây ra, không tránh khỏi gây tranh cãi.

Tuy nhiên, nếu bằng chứng khoa học cho thấy AI thực sự giúp ích, việc phủ nhận hoàn toàn cũng là một thái độ thiếu cân nhắc.

AI trong trị liệu tâm lý: giải pháp tạm thời hay tiềm năng dài hạn?

Bên cạnh vai trò đồng hành, AI còn được nghiên cứu như một công cụ hỗ trợ trị liệu tâm lý. Một số nghiên cứu cho thấy, bệnh nhân trò chuyện với chatbot trị liệu có thể giảm khoảng 30% triệu chứng lo âu.

Con số này thấp hơn so với trị liệu trực tiếp với chuyên gia (khoảng 45%) nhưng vẫn đáng kể, đặc biệt trong bối cảnh hàng triệu người trên thế giới không có khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Từ góc nhìn thực dụng, trong những trường hợp không có lựa chọn nào khác, tìm đến AI có thể tốt hơn là không tìm kiếm sự hỗ trợ nào. Tuy vậy, cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng hiện tại vẫn còn hạn chế và một vài nghiên cứu riêng lẻ chưa đủ để đưa ra kết luận chắc chắn. Và chính sự thiếu hụt nghiên cứu toàn diện mới là điểm đáng lo ngại nhất bởi các công ty cung cấp dịch vụ AI có thể lợi dụng khoảng trống tri thức này mà né tránh quy định, coi nhẹ rủi ro, chọn lọc quan điểm có lợi và bác bỏ những bằng chứng có thể gây tổn hại đến lợi nhuận của họ.

Sự xuất hiện của AI, ở khía cạnh này, không khác nhiều so với việc phát hiện ra tác dụng giảm đau của thuốc opioid (thuốc phiện). Khi được sử dụng có kiểm soát và vì mục đích nhân đạo, nó có thể giúp giảm đau và chữa lành. Nhưng khi bị khai thác vì lợi ích kinh tế, đặc tính gây lệ thuộc của chúng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, thậm chí là tử vong.

Điều kiện để AI đồng hành trở thành công cụ vì lợi ích công cộng

AI đồng hành có thể chiếm một vị trí hợp lý trong xã hội tương lai, nhưng chỉ khi được xây dựng trên nền tảng khoa học vững chắc và được triển khai bởi các tổ chức đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi nhuận.

Các hệ thống này cần được thiết kế để tránh xu hướng chiều lòng người dùng một cách mù quáng - yếu tố dễ khiến những cá nhân dễ tổn thương rơi vào ảo tưởng.

Điều này đòi hỏi AI phải được huấn luyện để phản biện, đặt câu hỏi và giữ khoảng cách phù hợp, ngay cả khi điều đó khiến chúng kém hấp dẫn hơn với tư cách một người bạn ảo. Quan trọng hơn, AI nên đóng vai trò hỗ trợ người dùng phát triển kỹ năng xã hội, khuyến khích họ kết nối với con người thật trong thế giới thực.

Mục tiêu cuối cùng của AI đồng hành không nên là sự phụ thuộc lâu dài, mà là tự khiến nó trở nên không còn cần thiết trong nhu cầu kết nối của con người.

Bởi dù AI có hữu ích đến đâu trong việc lấp đầy khoảng trống trị liệu hay giảm bớt cô đơn, không gì có thể thay thế hoàn toàn giá trị của một cuộc trò chuyện giữa những con người thực sự./.

TC