Chuỗi giá trị tép moi mở hướng đi bền vững cho ngư dân ven biển
Sở hữu đường bờ biển dài 72 km cùng hệ thống cửa sông lớn như Ba Lạt, Lạch Giang, cửa Sò, cửa Đáy, vùng biển Ninh Bình được thiên nhiên ưu đãi nguồn lợi thủy sản phong phú, đặc biệt là tép moi - loài giáp xác nhỏ nhưng có giá trị kinh tế cao. Trong nhiều năm, tép moi chủ yếu được khai thác, tiêu thụ theo phương thức truyền thống, giá trị gia tăng thấp, ngư dân dễ rơi vào cảnh bấp bênh, phụ thuộc thương lái. Từ thực tiễn đó, mô hình chuỗi giá trị tép moi do Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp môi trường và thủy sản Hùng Cường (Hợp tác xã Hùng Cường) tổ chức đã mở ra hướng đi mới, đưa ngành hàng tép moi từng bước tham gia thị trường xuất khẩu.
Tái tổ chức sản xuất từ nhu cầu thực tiễn
Hợp tác xã Hùng Cường được thành lập năm 2021, xuất phát từ yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc hoạt động khai thác thủy sản ven bờ theo hướng hợp tác, liên kết và tuân thủ quy định pháp luật.
Trước đó, nhiều chủ tàu giã cào trên địa bàn các xã ven biển gặp khó khăn do bị ảnh hưởng bởi cảnh báo “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu, tàu nằm bờ, lao động mất việc, nợ vay ngân hàng gia tăng.
Trước tình hình này, Hợp tác xã Hùng Cường đã vận động các chủ tàu tham gia hợp tác xã, chuyển đổi sinh kế từ giã cào sang khai thác tép moi ven bờ - ngành nghề phù hợp với điều kiện tự nhiên và quy định hiện hành.
Hợp tác xã hỗ trợ tài chính ban đầu để các thành viên đầu tư ngư lưới cụ, đồng thời cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm đầu ra, giúp ngư dân yên tâm sản xuất.
Đến nay, đã có hơn 80 tàu cá được chuyển đổi thành công, từng bước ổn định sản lượng và chất lượng tép moi khai thác.
Hợp tác xã giữ vai trò “chủ chuỗi”
Điểm nổi bật của mô hình là Hợp tác xã Hùng Cường không chỉ làm trung gian thu mua mà đóng vai trò “chủ chuỗi giá trị”, kết nối chặt chẽ các khâu từ khai thác - chế biến - tiêu thụ.
Chuỗi giá trị tép moi tại Ninh Bình được hình thành với sự tham gia của bốn tác nhân chính: Nhà cung cấp vật tư, ngư dân/chủ tàu, Hợp tác xã Hùng Cường và đối tác nhập khẩu Trung Quốc.
Trong đó, Hợp tác xã là hạt nhân tổ chức. Từ tháng 6/2023, Hợp tác xã đã mạnh dạn đầu tư khoảng 40 tỷ đồng xây dựng nhà máy chế biến tép moi hiện đại, vận hành theo dây chuyền khép kín, tự động hóa cao, sử dụng nhiên liệu sạch, không đốt than, hạn chế tối đa ô nhiễm môi trường. Nhà máy có công suất 70 tấn tép moi tươi/ngày, tỷ lệ chế biến 4 kg tép tươi cho ra 1 kg tép khô đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.
Quy trình chế biến gồm hấp, sấy, phân loại, tách màu, loại bỏ tép không đạt yêu cầu, được giám sát trực tiếp bởi chuyên gia Trung Quốc nhằm bảo đảm chất lượng đồng đều. Mỗi ngày, Hợp tác xã xuất khoảng 1,5 container tép khô, phục vụ thị trường xuất khẩu.
Kết nối thị trường xuất khẩu, nâng giá trị sản phẩm
Một bước ngoặt quan trọng của chuỗi giá trị tép moi là việc Hợp tác xã Hùng Cường ký kết hợp đồng bao tiêu với đối tác nhập khẩu Trung Quốc, là công ty con thuộc Tập đoàn Alibaba.
Trước khi ký hợp đồng, Hợp tác xã đã trực tiếp khảo sát dây chuyền sản xuất tại Trung Quốc và nhập khẩu dây chuyền chế biến theo yêu cầu của đối tác, đổi lại là cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm tép moi của Hợp tác xã.
Nhờ chế biến sâu và xuất khẩu trực tiếp, giá trị tép moi được nâng lên rõ rệt so với bán tươi hoặc sơ chế thủ công trước đây. Thay vì bị ép giá, ngư dân nay được Hợp tác xã thu mua ổn định, có dự báo sản lượng và kế hoạch khai thác phù hợp với đơn hàng, hạn chế rủi ro thị trường.
Hiệu quả kinh tế - xã hội rõ nét
Theo đánh giá bước đầu, mô hình chuỗi giá trị tép moi do Hợp tác xã Hùng Cường chủ trì đã mang lại hiệu quả kinh tế và xã hội rất tích cực.
Thu nhập bình quân của các hộ thành viên đạt 12-15 triệu đồng/người/tháng, cao hơn đáng kể so với trước khi tham gia Hợp tác xã. Đặc biệt, Hợp tác xã đã tạo việc làm cho khoảng 600 lao động địa phương, từ khai thác, vận chuyển đến chế biến, góp phần ổn định sinh kế cho ngư dân ven biển.
Không chỉ tạo thu nhập, Hợp tác xã còn chú trọng đào tạo kỹ thuật, nâng cao năng lực quản lý và ý thức sản xuất có trách nhiệm cho các thành viên. Việc chuyển đổi nghề khai thác, tuân thủ quy định IUU và tham gia chuỗi giá trị đã giúp ngư dân thay đổi tư duy từ sản xuất manh mún sang làm ăn bài bản, hướng tới thị trường quốc tế.
Tiềm năng nhân rộng
Thành công bước đầu của Hợp tác xã Hùng Cường cho thấy, tiềm năng lớn của mô hình hợp tác xã làm “chủ chuỗi” trong phát triển thủy sản ven biển.
Tuy nhiên, mô hình cũng đối mặt với không ít thách thức như phụ thuộc vào một thị trường xuất khẩu, áp lực thu hồi vốn đầu tư lớn, yêu cầu ngày càng cao về chất lượng và an toàn thực phẩm.
Để phát triển bền vững, Hợp tác xã kiến nghị nhà nước tiếp tục có chính sách hỗ trợ về đất đai, thuế, tín dụng ưu đãi, tạo điều kiện cho hợp tác xã mở rộng quy mô, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Đồng thời, sự đồng hành của chính quyền địa phương, Liên minh Hợp tác xã và các tổ chức khoa học và công nghệ được xem là yếu tố then chốt để mô hình tiếp tục phát huy hiệu quả.
Từ một loài thủy sản khai thác nhỏ lẻ, tép moi đã được “nâng cấp” thành sản phẩm xuất khẩu thông qua mô hình chuỗi giá trị do hợp tác xã dẫn dắt. Hợp tác xã Hùng Cường không chỉ góp phần nâng cao thu nhập, giải quyết việc làm cho ngư dân, mà còn tạo tiền đề cho việc tái cấu trúc ngành thủy sản của địa phương theo hướng bền vững, hiện đại và hội nhập.
Thực tiễn này cho thấy, khi Hợp tác xã được trao vai trò trung tâm trong liên kết chuỗi giá trị, kết hợp đầu tư công nghệ và kết nối thị trường, kinh tế tập thể hoàn toàn có thể trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế biển và bảo đảm an sinh xã hội tại các địa phương ven biển./.