Xây dựng cụm, trung tâm nông thôn mới: Nhu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay
Trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại không gian phát triển, việc hình thành các cụm/trung tâm nông thôn mới đang được nhìn nhận như một hướng đi chiến lược. Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả, các địa phương cần tiếp cận thận trọng, dựa trên điều kiện đặc thù của từng khu vực thay vì áp dụng máy móc.
TS. Nguyễn Hồng Hạnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế xây dựng và Đô thị cho biết, nhiều quốc gia có tỷ lệ lao động nông nghiệp rất thấp nhưng vẫn duy trì được nền nông nghiệp hiệu quả nhờ cách tiếp cận hiện đại.
Tại Nhật Bản, dù chỉ khoảng 3% dân số làm nông nghiệp, quốc gia này vẫn phát triển mạnh nhờ ứng dụng công nghệ cao và xây dựng chuỗi giá trị khép kín; đặc biệt, mô hình “du lịch nông nghiệp” đã mở ra nguồn sinh kế mới, góp phần giữ chân cư dân nông thôn.
Ở Hoa Kỳ, chỉ 0,7% lực lượng lao động làm nông nghiệp nhưng năng suất luôn đứng hàng đầu nhờ sự kết hợp giữa hệ thống trang trại gia đình và các doanh nghiệp nông nghiệp quy mô lớn.
Trong khi đó, Pháp lựa chọn hướng đi khác, đó là phát triển vành đai xanh, thúc đẩy nông nghiệp đô thị và mô hình sinh thái ven đô, giúp các vùng nông thôn vừa giữ được cảnh quan, vừa bảo tồn bản sắc đặc trưng của từng địa phương.
TS. Nguyễn Hồng Hạnh cho biết, những yêu cầu mới về phát triển nông thôn đã được thể chế hóa tương đối rõ trong Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và Quyết định 318 của Thủ tướng Chính phủ. Các quy định này mở đường cho việc tổ chức lại không gian sản xuất, chế biến và dịch vụ ở nông thôn.
Tuy vậy, theo TS. Hạnh, nhiều nội dung quan trọng liên quan đến bảo vệ tài nguyên, bảo tồn rừng và đa dạng sinh học, vốn được nhấn mạnh trong Nghị quyết 19-NQ/TW vẫn chưa được tích hợp đầy đủ vào hệ thống pháp luật. Đây là khoảng trống khiến quá trình triển khai quy hoạch nông thôn gặp không ít vướng mắc.
Bài học rút ra cho Việt Nam là quy hoạch nông thôn phải đi đôi với sử dụng tài nguyên bền vững, bảo tồn thiên nhiên và phân định rõ không gian sản xuất, chế biến, dịch vụ, tránh chồng chéo giữa khu bảo tồn, khu du lịch, khu dân cư và khu phát triển mới.
TS. Hạnh cũng nhấn mạnh vai trò của sự tham gia của người dân và các tổ chức liên quan. Quy trình lấy ý kiến cộng đồng cần thực chất hơn, được thực hiện từ giai đoạn chuẩn bị thay vì chờ tới khi hồ sơ gần hoàn thành.
Mô hình trung tâm tập trung không thể áp dụng cứng nhắc cho mọi địa bàn. Ở miền núi, nơi dân cư phân tán và giao thông khó khăn, việc dồn dịch vụ công về một điểm có thể khiến người dân khó tiếp cận hơn. Do đó, xây dựng cụm, trung tâm nông thôn mới chỉ thực sự hiệu quả khi gắn liền với đặc điểm địa hình, mật độ dân cư và nhu cầu thực tế của từng vùng./.