Định hướng nghiên cứu mới về lĩnh vực địa kỹ thuật và không gian ngầm
Nhân kỷ niệm 60 năm thành lập Bộ môn Địa - Kỹ thuật (nay là Bộ môn Địa kỹ thuật và Không gian ngầm, Khoa Công trình và Môi trường, Trường Đại học Giao thông vận tải), ngày 18/11/2026, Hội thảo chuyên đề “Địa kỹ thuật - Không gian ngầm” được tổ chức, nhằm chia sẻ các kết quả nghiên cứu mới, đồng thời trao đổi về định hướng phát triển của lĩnh vực này trong thời gian tới.
GS.TS. Trần Thế Truyền, Trưởng Bộ môn Địa kỹ thuật và Không gian ngầm, cho biết Bộ môn được thành lập năm 1966 với tên gọi Bộ môn Cơ - Địa. Năm 1991, Bộ môn đổi tên thành Bộ môn Địa - Kỹ thuật, đánh dấu bước phát triển trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực địa kỹ thuật. Ngày 1/9/2026, Bộ môn chính thức đổi tên thành Bộ môn Địa kỹ thuật và Không gian ngầm.
Việc đổi tên phản ánh định hướng mở rộng phạm vi đào tạo và nghiên cứu, từ các lĩnh vực địa kỹ thuật truyền thống sang những lĩnh vực có nhu cầu phát triển ngày càng cao như công nghệ thi công hầm, xây dựng công trình ngầm và quy hoạch, khai thác không gian ngầm đô thị.

Cập nhật các tiêu chuẩn mới áp dụng trong thiết kế và thi công công trình hầm, GS.TS. Trần Thế Truyền cho hay, trong bối cảnh hệ thống hạ tầng giao thông ngày càng phát triển, đặc biệt là các dự án đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao, đường bộ cao tốc và công trình ngầm trong đô thị, yêu cầu đối với khảo sát địa chất, đánh giá điều kiện địa kỹ thuật, tính toán ổn định và kiểm soát rủi ro ngày càng cao. Việc nghiên cứu, cập nhật và áp dụng các tiêu chuẩn tiên tiến có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao chất lượng thiết kế, bảo đảm an toàn thi công, tối ưu hóa chi phí đầu tư và kéo dài tuổi thọ công trình.
Chia sẻ về việc ứng dụng các công nghệ hiện đại trong tính toán, thiết kế một số dạng kết cấu hầm, KS. Phạm Phương Thảo, Trung tâm Tư vấn thiết kế kết cấu công trình, Tổng Công ty Tư vấn Thiết kế Giao thông vận tải (TEDI) giới thiệu các vấn đề mới trong tính toán kết cấu hầm qua núi, hầm dìm vượt biển, hầm đào hở.
Theo KS. Phạm Phương Thảo, công nghệ đào hầm bằng máy TBM (Tunnel Boring Machine) trong xây dựng đường sắt đô thị là một trong những hướng nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn nổi bật. Công nghệ này cho phép cơ giới hóa quá trình đào hầm, kiểm soát tốt hơn điều kiện thi công và hạn chế tác động đến các công trình hiện hữu trên mặt đất. Tuy nhiên, việc lựa chọn máy đào, thiết kế kết cấu vỏ hầm, kiểm soát áp lực đất và nước ngầm, cũng như xử lý các tình huống địa chất phức tạp vẫn đặt ra nhiều yêu cầu nghiên cứu chuyên sâu.
Trong lĩnh vực địa kỹ thuật và không gian ngầm, xử lý nền đất yếu khi thi công công trình là một trong những vấn đề kỹ thuật quan trọng. Đây cũng là thách thức phổ biến đối với nhiều dự án giao thông và công trình ngầm tại Việt Nam. Các vấn đề như lún nền, mất ổn định, biến dạng công trình lân cận, áp lực nước lỗ rỗng và ảnh hưởng của mực nước ngầm đòi hỏi phải có giải pháp khảo sát, thiết kế và xử lý nền phù hợp với từng điều kiện cụ thể. Việc kết hợp các phương pháp gia cố nền, quan trắc địa kỹ thuật và mô phỏng ứng xử của nền đất được xem là hướng tiếp cận cần tiếp tục nghiên cứu.
Bên cạnh những công nghệ thi công truyền thống và hiện đại, ứng dụng công nghệ số trong nghiên cứu địa kỹ thuật và không gian ngầm đang mở ra nhiều triển vọng. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, mô hình thông tin công trình (BIM), hệ thống quan trắc tự động và công nghệ mô phỏng số có thể hỗ trợ phân tích điều kiện địa chất, dự báo biến dạng nền đất, đánh giá nguy cơ mất ổn định và tối ưu hóa phương án thiết kế. Đặc biệt, phát triển mô hình bản sao số cho công trình ngầm cũng được kỳ vọng sẽ nâng cao năng lực giám sát, quản lý và bảo trì công trình trong suốt vòng đời khai thác.

Từ những vấn đề được trao đổi tại hội thảo, nhiều chuyên gia cho rằng, trong thời gian tới, các hướng nghiên cứu cần tập trung vào phát triển giải pháp thiết kế và thi công phù hợp với điều kiện địa chất đặc thù của Việt Nam./.