Nghiên cứu giải pháp GIS phục vụ chuyển đổi số trong quản lý cấp xã
Chính quyền địa phương hai cấp làm gia tăng yêu cầu quản lý ở cấp xã, trong khi dữ liệu về đô thị, tài nguyên - môi trường và kinh tế còn phân tán, thiếu liên thông. Vì vậy, giải pháp GIS dùng chung theo mô hình phần mềm dưới dạng dịch vụ (SaaS) được nghiên cứu, nhằm kết nối dữ liệu, hỗ trợ nghiệp vụ và nâng cao hiệu quả điều hành.
Dữ liệu phân tán, áp lực quản lý gia tăng ở cấp xã
Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức được triển khai, kéo theo sự thay đổi về chức năng, nhiệm vụ và phạm vi quản lý của các xã, phường. Nhiều thủ tục hành chính trước đây được thực hiện tại cấp huyện, được chuyển xuống cấp xã. Tuy nhiên, do quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại bộ máy diễn ra trong thời gian ngắn, các quy trình nghiệp vụ chi tiết tại nhiều địa phương chưa được hoàn thiện đồng bộ. Điều này tạo áp lực không nhỏ cho công tác giải quyết thủ tục hành chính và quản lý nhà nước tại cơ sở.
Một trong những khó khăn đáng chú ý, là dữ liệu phục vụ quản lý chưa được tổ chức thống nhất, đặc biệt là dữ liệu không gian - những thông tin gắn với vị trí, địa điểm và phạm vi địa lý. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng trong các hoạt động quản lý quy hoạch, đất đai, xây dựng, hạ tầng đô thị, môi trường cũng như phân bố các cơ sở kinh doanh trên địa bàn.
Thực tế tại TP. Hồ Chí Minh (TP.HCM) cho thấy, dữ liệu quản lý thuộc các lĩnh vực ở cấp xã còn thiếu sự thống nhất về định dạng, có tình trạng chồng chéo giữa các bộ phận và chưa được cập nhật kịp thời. Việc khai thác, chia sẻ dữ liệu cũng chưa có cơ chế đồng bộ. Một số thông tin vẫn được quản lý thủ công bằng các công cụ như Word, Excel, chưa được chuẩn hóa và tích hợp trên nền tảng GIS.
Tình trạng này gây lãng phí thời gian và kinh phí, khi dữ liệu đã có nhưng chưa được chia sẻ, khai thác, thậm chí phải thu thập lại. Việc tổng hợp thông tin liên ngành hoặc xác minh hiện trạng cũng mất nhiều công sức, do cán bộ phải tra cứu nhiều nguồn, đôi khi phải khảo sát thực địa.
Theo ThS. Phạm Đức Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ thông tin và Địa không gian TP.HCM, quy trình nghiệp vụ và hỗ trợ ra quyết định ở cấp xã chưa được mô tả đầy đủ, rõ ràng. Vì vậy, dữ liệu phục vụ tác nghiệp còn thiếu thống nhất, chồng chéo giữa các bộ phận hoặc chưa được cập nhật kịp thời, nhất là dữ liệu không gian dùng chung.
Bên cạnh đó, các phần mềm nghiệp vụ còn hoạt động riêng lẻ, thiếu hệ thống xác thực dùng chung, khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc liên thông, tổng hợp thông tin liên ngành, khiến nhà quản lý chưa có đủ dữ liệu để đưa ra quyết định.
Mức độ khai thác dữ liệu không gian cũng khác nhau giữa các lĩnh vực. Trong quản lý đô thị, dữ liệu quy hoạch, kế hoạch và hiện trạng sử dụng đất, bản đồ địa chính được sử dụng để kiểm tra hoạt động xây dựng, quản lý trật tự đô thị và giao thông - công chính.

Trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, nhiều quy trình cần dữ liệu không gian, nhưng các lớp dữ liệu GIS chưa được xây dựng, chuẩn hóa đầy đủ, khiến cán bộ vẫn phải khảo sát thực địa để xác minh thông tin, mất thời gian và cần phối hợp nhiều đơn vị.
Ở lĩnh vực kinh tế, việc khai thác dữ liệu không gian còn hạn chế. Khi cấp phép kinh doanh các ngành nghề có điều kiện như khí, rượu, thuốc lá, cán bộ thường phải trực tiếp đến cơ sở kiểm tra. Thiếu dữ liệu cũng gây khó khăn cho việc phân tích, hoạch định chính sách và định hướng phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Thực tế này cho thấy, cần xây dựng hệ thống dữ liệu không gian thống nhất, có khả năng kết nối, chia sẻ liên ngành. Đồng thời, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ, để công nghệ hỗ trợ hiệu quả hơn công tác quản lý ở cơ sở.
Nền tảng GIS dùng chung, kết nối dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Trung tâm Công nghệ thông tin và Địa không gian TP.HCM đã chủ trì thực hiện nhiệm vụ KH&CN “Nghiên cứu, thiết kế và xây dựng nền tảng GIS dùng chung theo mô hình SaaS phục vụ chuyển đổi số cấp xã, trong lĩnh vực quản lý đô thị, tài nguyên - môi trường và kinh tế”.
Nhóm thực hiện đã tiến hành khảo sát, thu thập thông tin về hiện trạng, nhu cầu quản lý dữ liệu không gian, tại hai đơn vị hành chính cấp xã là phường Minh Phụng và xã Bình Mỹ. Kết quả khảo sát được sử dụng làm cơ sở phân tích những hạn chế trong quản lý dữ liệu, xác định yêu cầu nghiệp vụ và thiết kế giải pháp phù hợp với hoạt động của chính quyền cơ sở.
Trên cơ sở đó, nhóm đã hoàn thiện nền tảng cơ sở dữ liệu không gian thống nhất sử dụng chung cho cấp xã, nền tảng ứng dụng GIS dùng chung, theo mô hình SaaS. Đồng thời, đưa vào vận hành thử nghiệm Cổng chia sẻ nội bộ và công khai dữ liệu GIS phường - xã cùng Dashboard hiển thị kết quả phân tích, thống kê và hỗ trợ ra quyết định.
Giải pháp tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu không gian dùng chung cho ba lĩnh vực: đô thị, tài nguyên - môi trường và kinh tế. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu thiết kế các quy trình nghiệp vụ, xác định cụ thể lớp dữ liệu cần sử dụng, giúp cán bộ dễ dàng khai thác thông tin theo chuyên môn, hạn chế tìm kiếm từ nhiều nguồn hoặc thu thập lại dữ liệu đã có.
ThS. Phạm Đức Thịnh cho biết, các lớp dữ liệu không gian được tổ chức gắn với từng bài toán nghiệp vụ, giúp các bộ phận rút ngắn thời gian tác nghiệp. Đồng thời, dữ liệu có thể được chia sẻ cho các phòng, ban khác và tích hợp với những hệ thống thông tin liên quan, qua đó giảm tình trạng phân mảnh và hạn chế chi phí xây dựng trùng lặp.
Về công nghệ, nền tảng sử dụng GIS mã nguồn mở (WebGIS), cho phép quản lý, khai thác dữ liệu không gian trên nền web. Hệ thống hỗ trợ đính kèm tài liệu, phân quyền người dùng, bảo mật, cập nhật dữ liệu và đồng bộ với HCMGIS Platform, đồng thời thực hiện sao lưu định kỳ.

Mô hình SaaS cho phép các đơn vị sử dụng chung ứng dụng GIS theo chức năng và quyền hạn được phân cấp, thay vì phải tự xây dựng, vận hành hệ thống riêng. Qua đó, dữ liệu được quản lý thống nhất, thuận lợi cho cập nhật và mở rộng khi nhu cầu nghiệp vụ thay đổi.
Nhóm nghiên cứu đã thiết kế 45 bài toán nghiệp vụ tác nghiệp và 40 bài toán quản lý, điều hành, hỗ trợ ra quyết định. Trong đó, 45 bài toán nghiệp vụ gồm 20 bài toán quản lý đô thị, 15 bài toán tài nguyên - môi trường và 10 bài toán kinh tế. Với nhóm 40 bài toán quản lý, điều hành, mỗi lĩnh vực đô thị và tài nguyên - môi trường có 15 bài toán, lĩnh vực kinh tế có 10 bài toán.
Các bài toán giúp xác định dữ liệu, quy trình xử lý và yêu cầu quản lý cho từng lĩnh vực, đưa dữ liệu không gian vào trực tiếp hoạt động chuyên môn. Đồng thời, tạo thuận lợi cho phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các bộ phận.
Dashboard là cấu phần hỗ trợ trực quan hóa dữ liệu, tổng hợp kết quả phân tích, thống kê và cung cấp thông tin phục vụ ra quyết định. Qua đó, người quản lý có thể theo dõi tình hình địa bàn, nhận diện vấn đề và khai thác dữ liệu liên ngành thay vì phụ thuộc vào các báo cáo riêng lẻ.
Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng đã hoàn thiện dự thảo quy định về quản lý, khai thác và chia sẻ dữ liệu. Trong đó, xác định trách nhiệm cập nhật, sử dụng và chia sẻ thông tin giữa các bộ phận, đơn vị. Đây là cơ sở để bảo đảm nền tảng được vận hành thống nhất trong thực tế.
Nhiệm vụ đã được báo cáo tại Hội đồng tư vấn nghiệm thu do Sở KH&CN TP.HCM tổ chức. Kết quả nghiên cứu có khả năng chuyển giao, ứng dụng, góp phần kết nối, chia sẻ và đồng bộ dữ liệu giữa các hệ thống thông tin. Qua đó, nền tảng GIS dùng chung tạo cơ sở đổi mới phương thức điều hành, nâng cao năng lực quản lý ở cấp xã và thúc đẩy xây dựng đô thị thông minh tại TP.HCM./.