Sở hữu trí tuệ

Phát triển doanh nghiệp KH&CN dựa trên khai thác tài sản trí tuệ tại Tây Ninh

Trương Nguyệt Ánh1, Nguyễn Trọng Hiếu1, Nguyễn Công Đức1, Lê Thanh Quang2
1Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia
2Trung tâm Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Sở KH&CN tỉnh Tây Ninh • 17/11/2026 09:03

Thông qua việc thực hiện đề tài "Giải pháp phát triển doanh nghiệp khoa học và công nghệ dựa trên nền tảng khai thác tài sản trí tuệ tại tỉnh Tây Ninh", Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã chỉ ra 4 điểm nghẽn lớn trong quá trình thương mại hóa tài sản trí tuệ (TSTT): thiếu minh chứng pháp lý về quyền khai thác công nghệ; năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) thiếu ổn định; thiếu dữ liệu doanh thu theo sản phẩm và cơ chế hỗ trợ còn phân tán. Từ đó, nhóm nghiên cứu đề xuất quy trình chẩn đoán 3 bước cùng bộ tiêu chí 6 phương diện nhằm phân nhóm doanh nghiệp (DN) theo mức độ sẵn sàng, làm căn cứ xây dựng lộ trình hỗ trợ trọng tâm, hiệu quả.

Bốn điểm nghẽn trong phát triển DN KH&CN

Tài sản trí tuệ và kết quả khoa học, công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo (ĐMST) là nền tảng hình thành, phát triển DN KH&CN. Tuy nhiên, sở hữu văn bằng bảo hộ hoặc có sáng kiến chưa đồng nghĩa với khả năng khai thác thương mại thành công. Giá trị kinh tế chỉ được hiện thực hóa khi DN có quyền khai thác hợp pháp, làm chủ công nghệ và tạo ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.

438-202611161603081.jpg
Tài sản trí tuệ và ĐMST là nền tảng hình thành, phát triển DN KH&CN (Ảnh: baochinhphu.vn).

Luật KHCN và ĐMST số 93/2025/QH15 và Nghị định số 268/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Luật KHCN và ĐMST về ĐMST; khuyến khích hoạt động KHCN và ĐMST trong DN; công nhận trung tâm ĐMST, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo; công nhận cá nhân, DN khởi nghiệp sáng tạo; hạ tầng mạng lưới và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo đã thiết lập khuôn khổ pháp lý mới, hướng tới thúc đẩy hoạt động KHCN và ĐMST trong DN, gắn phát triển DN KH&CN với năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và thương mại hóa kết quả [1, 2]. Vì vậy, phát triển DN KH&CN cần chú trọng không chỉ việc hoàn thiện hồ sơ công nhận mà còn cả năng lực khai thác TSTT và tạo giá trị từ kết quả KH&CN.

Tại tỉnh Tây Ninh, sự khác biệt về nền tảng công nghệ, năng lực R&D và khả năng thương mại hóa đòi hỏi chính sách hỗ trợ có trọng tâm, phù hợp với mức độ sẵn sàng của từng DN. Việc nhận diện điểm nghẽn, xây dựng quy trình chẩn đoán và bộ tiêu chí phân nhóm có ý nghĩa quan trọng trong xác định nhu cầu và phân bổ nguồn lực hỗ trợ.

Kết quả khảo sát cho thấy, nhiều DN đã bước đầu quan tâm đến đổi mới công nghệ, cải tiến sản phẩm và xác lập quyền sở hữu TSTT. Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại vẫn gặp nhiều trở ngại, tập trung ở 4 vấn đề [3, 4].

Thứ nhất, thiếu bằng chứng pháp lý và hồ sơ chứng minh kết quả công nghệ.

Một số DN có giải pháp kỹ thuật nhưng chưa đầy đủ hồ sơ ghi nhận hoạt động R&D, văn bản giao nhiệm vụ, quyết định công nhận sáng kiến hoặc hợp đồng chuyển giao công nghệ hợp lệ. Điều này gây khó khăn trong chứng minh mối liên hệ giữa kết quả KH&CN, quyền sở hữu hoặc sử dụng công nghệ và sản phẩm thương mại. Đây cũng là trở ngại khi DN thực hiện thủ tục xác lập quyền khai thác và đáp ứng điều kiện công nhận DN KH&CN.

Thứ hai, hoạt động R&D chưa được tổ chức thành năng lực ổn định.

Hoạt động nghiên cứu, cải tiến công nghệ còn phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân, thiếu quy trình chuẩn hóa, thiết bị thử nghiệm và đội ngũ chuyên gia. Vì vậy, các cải tiến đơn lẻ khó phát triển thành công nghệ lõi hoặc quy trình có khả năng duy trì, hoàn thiện và nhân rộng. Hạn chế này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng làm chủ công nghệ, nâng cao chất lượng và phát triển sản phẩm có sức cạnh tranh.

Thứ ba, thương mại hóa thiếu hệ thống dữ liệu sản phẩm và doanh thu.

DN chưa có đầy đủ dữ liệu về chi phí R&D, doanh thu, đơn hàng, chất lượng và biên lợi nhuận của từng sản phẩm KH&CN. Khoảng trống này gây khó khăn trong đánh giá hiệu quả khai thác TSTT, quản trị danh mục sản phẩm và xây dựng kế hoạch mở rộng thị trường. Đồng thời, DN thiếu cơ sở để chứng minh đóng góp của sản phẩm KH&CN vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Thứ tư, chính sách và dữ liệu hỗ trợ còn phân tán.

DN gặp khó khăn trong xác định chính sách phù hợp, tìm kiếm đầu mối tư vấn và hoàn thiện hồ sơ tiếp cận hỗ trợ. Thông tin về sở hữu trí tuệ, nhiệm vụ nghiên cứu, công nghệ và lịch sử hỗ trợ chưa được kết nối đồng bộ, hạn chế khả năng nhận diện DN tiềm năng và theo dõi quá trình phát triển.

Bốn điểm nghẽn có quan hệ chặt chẽ trong chuỗi chuyển hóa tri thức, công nghệ thành giá trị thị trường. Hồ sơ pháp lý là cơ sở xác lập quyền khai thác; năng lực R&D bảo đảm khả năng làm chủ công nghệ; dữ liệu sản phẩm và doanh thu phản ánh kết quả thương mại hóa; hệ thống hỗ trợ liên thông giúp DN tiếp cận nguồn lực. Hạn chế đồng thời ở các khâu này làm gián đoạn quá trình phát triển DN KH&CN.

Chẩn đoán và phân nhóm DN theo mức độ sẵn sàng

Các DN có tiềm năng phát triển thành DN KH&CN thường xuất phát từ ba nền tảng: khai thác TSTT đã được bảo hộ; phát triển từ kết quả R&D nội sinh; hoặc tiếp nhận, làm chủ và cải tiến công nghệ chuyển giao. Sự khác biệt về nền tảng hình thành và trình độ công nghệ đòi hỏi phương pháp đánh giá, phân nhóm phù hợp để xác định nội dung hỗ trợ ưu tiên.

Quy trình chẩn đoán ba bước được đề xuất (hình 1), dựa trên bộ tiêu chí gồm 6 phương diện: (i) kết quả KHCN và ĐMST cùng với TSTT; (ii) quyền sở hữu hoặc sử dụng hợp pháp đối với kết quả nghiên cứu, công nghệ; (iii) mức độ làm chủ công nghệ; (iv) khả năng phát triển sản phẩm và thương mại hóa; (v) năng lực R&D và nguồn lực đầu tư; (vi) mức độ hoàn thiện hồ sơ và dữ liệu tài chính.

438-202611161603082.png
Hình 1. Quy trình chẩn đoán và phân nhóm DN theo mức độ sẵn sàng (Nguồn ảnh: Nhóm nghiên cứu).

Sáu phương diện phản ánh những điều kiện quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển DN KH&CN. Trong đó, kết quả KHCN và ĐMST cùng với TSTT xác định nền tảng công nghệ; quyền sở hữu, sử dụng hợp pháp là cơ sở khai thác; mức độ làm chủ công nghệ thể hiện khả năng tiếp tục hoàn thiện và ứng dụng. Các tiêu chí về sản phẩm, thương mại hóa, R&D và nguồn lực đầu tư giúp đánh giá triển vọng phát triển, trong khi hồ sơ và dữ liệu tài chính là căn cứ chứng minh kết quả thực tế.

Thông qua đánh giá 6 phương diện, DN được phân nhóm theo mức độ sẵn sàng, đồng thời xác định những hạn chế cần ưu tiên khắc phục. Bộ tiêu chí và quy trình này là công cụ chẩn đoán, sàng lọc và thiết kế chính sách hỗ trợ, không thay thế các điều kiện, trình tự và thủ tục công nhận DN KH&CN theo quy định pháp luật. Kết quả phân nhóm cần được cập nhật theo tiến bộ thực tế của DN.

Nhóm giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn và lộ trình hỗ trợ

Từ các vấn đề đã nhận diện, nhóm đề tài đề xuất nhóm giải pháp cần được triển khai đồng bộ nhưng có trọng tâm theo từng nhóm DN.

Một là, hoàn thiện hồ sơ pháp lý và minh chứng kết quả công nghệ.

DN được hỗ trợ rà soát danh mục TSTT, xác định quyền sở hữu hoặc sử dụng hợp pháp, hoàn thiện hồ sơ chứng minh mối liên hệ giữa kết quả KH&CN, quyền khai thác và sản phẩm thương mại. Đây là ưu tiên đối với DN nhóm A và B, nhằm củng cố cơ sở pháp lý và đáp ứng điều kiện công nhận DN KH&CN.

Hai là, nâng cao năng lực R&D và làm chủ công nghệ.

DN được hỗ trợ xác định bài toán công nghệ, kết nối với viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia để triển khai thử nghiệm, sản xuất thử và hoàn thiện quy trình. Giải pháp tập trung vào nhóm B và C, hướng tới hình thành kết quả KH&CN có thể kiểm chứng, nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vào sản xuất.

Ba là, thúc đẩy thương mại hóa gắn với quản trị dữ liệu.

DN được tư vấn hoàn thiện sản phẩm, tiêu chuẩn hóa chất lượng, đánh giá thị trường và thiết lập cơ chế theo dõi doanh thu riêng cho từng sản phẩm KH&CN. Nội dung này ưu tiên đối với DN tiềm năng nhóm A, B và DN KH&CN đã được chứng nhận thuộc nhóm D, nhằm nâng cao hiệu quả khai thác TSTT và mở rộng thị trường.

Bốn là, liên thông chính sách và phát triển hạ tầng dữ liệu số.

DN được kết nối các đầu mối tư vấn, đồng bộ hồ sơ DN và lịch sử tiếp cận chính sách trên nền tảng số. Dữ liệu về TSTT, công nghệ, sản phẩm và kết quả hỗ trợ cần được cập nhật thường xuyên để theo dõi tiến độ, đánh giá hiệu quả và hạn chế trùng lặp. Giải pháp này áp dụng đối với tất cả các nhóm DN.

Tương ứng với các giải pháp, lộ trình hỗ trợ được xác định theo mức độ sẵn sàng: nhóm A ưu tiên hoàn thiện hồ sơ và chứng minh quyền khai thác kết quả KH&CN; nhóm B tập trung hoàn thiện, làm chủ công nghệ và phát triển sản phẩm; nhóm C được hỗ trợ ươm tạo, hình thành kết quả nghiên cứu và nâng cao năng lực công nghệ; nhóm D chú trọng duy trì R&D, mở rộng thị trường và nâng cao hiệu quả khai thác TSTT. Việc phân nhóm không mang tính cố định mà cần điều chỉnh theo năng lực và kết quả thực tế của doanh nghiệp.

Hội đồng Nhân dân tỉnh Tây Ninh đã ban hành Nghị quyết số 25/2025/NQ-HĐND ngày 10/12/2025, quy định chính sách hỗ trợ DN, tổ chức tham gia và thúc đẩy hoạt động KHCN và ĐMST đến năm 2030, với các nội dung như tư vấn, đào tạo, chuyển giao công nghệ, thử nghiệm, sản xuất thử và thương mại hóa [6]. Đây là cơ sở để kết hợp các hình thức hỗ trợ theo nhu cầu và lộ trình của từng DN.

Để nâng cao hiệu quả thực hiện, cần chuyển từ tập huấn đại trà sang tư vấn trực tiếp theo hồ sơ và nhu cầu cụ thể. Kinh phí hỗ trợ nên gắn với các mốc kết quả đầu ra có thể kiểm chứng, được theo dõi trên hệ thống hồ sơ số. Với DN không đạt mục tiêu, cơ quan triển khai cần đánh giá nguyên nhân, điều chỉnh nội dung, tiến độ hoặc dừng hỗ trợ theo quy định; đồng thời ưu tiên nguồn lực cho những DN có khả năng đáp ứng mục tiêu.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu DN tiềm năng, chuẩn hóa thông tin về TSTT, kết quả nghiên cứu, quyền khai thác, năng lực công nghệ, sản phẩm và doanh thu. Việc kết nối dữ liệu giữa các đầu mối quản lý sẽ hỗ trợ nhận diện nhu cầu, theo dõi quá trình phát triển và đánh giá hiệu quả chính sách, phù hợp với định hướng triển khai các nhiệm vụ KHCN và ĐMST tại địa phương [5].

Phát triển DN KH&CN dựa trên khai thác TSTT đòi hỏi sự gắn kết giữa quyền khai thác hợp pháp, năng lực làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm và thương mại hóa. Khảo sát tại tỉnh Tây Ninh đã nhận diện bốn điểm nghẽn chủ yếu liên quan đến hồ sơ pháp lý, năng lực R&D, dữ liệu thương mại hóa và cơ chế hỗ trợ.

Quy trình chẩn đoán ba bước và bộ tiêu chí sáu phương diện được đề xuất nhằm phân nhóm DN theo mức độ sẵn sàng, xác định vấn đề ưu tiên và xây dựng lộ trình hỗ trợ phù hợp. Việc gắn chính sách với kết quả đầu ra có thể kiểm chứng, kết hợp tư vấn theo nhu cầu và liên thông dữ liệu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, thúc đẩy khai thác TSTT và phát triển DN KH&CN tại địa phương.

“

Tài liệu tham khảo

[1] Quốc hội (2025), Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 ngày 27/6/2025.

[2] Chính phủ (2025), Nghị định số 268/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo về ĐMST; khuyến khích hoạt động KHCNĐ và MST trong DN; và DN KH&CN.

[3] Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia (2025), Báo cáo khảo sát tình hình DN trong tỉnh Long An có khả năng trở thành DN KH&CN trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ.

[4] Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia (2026), Báo cáo thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh của DN KH&CN trên địa bàn tỉnh Tây Ninh.

[5] Chuyên trang thông tin điện tử về thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của tỉnh Tây Ninh, https://nq57.tayninh.gov.vn/public/home, truy cập ngày 15/11/2026.

[6] Hội đồng Nhân dân tỉnh Tây Ninh (2025), Nghị quyết số 25/2025/NQ-HĐND ngày 10/12/2025 ban hành chính sách hỗ trợ DN, tổ chức tham gia, thúc đẩy các hoạt động KHCN và ĐMST trên địa bàn tỉnh Tây Ninh đến năm 2030.

(Bài viết được thực hiện với sự hỗ trợ của đề tài "Giải pháp phát triển doanh nghiệp khoa học và công nghệ dựa trên nền tảng khai thác tài sản trí tuệ tại tỉnh Tây Ninh" (mã số đề tài: KXLACS.01.25))./.

Trương Nguyệt Ánh1, Nguyễn Trọng Hiếu1, Nguyễn Công Đức1, Lê Thanh Quang2 1Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia 2Trung tâm Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Sở KH&CN tỉnh Tây Ninh