Ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quản trị nước nhằm nâng cao hiệu quả khai thác và bảo vệ tài nguyên nước
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, nhu cầu sử dụng nước không ngừng gia tăng, trong khi nguồn nước đang chịu nhiều sức ép từ ô nhiễm, suy thoái và phân bố không đồng đều, đổi mới phương thức quản trị tài nguyên nước trở thành yêu cầu cấp thiết. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) kết hợp với công nghệ số, hệ thống quan trắc tự động và cơ sở dữ liệu đồng bộ đang mở ra hướng tiếp cận mới, giúp nâng cao năng lực dự báo, giám sát, điều hòa và phân phối nguồn nước.
AI mở ra hướng tiếp cận mới trong quản trị tài nguyên nước
Tài nguyên nước giữ vai trò thiết yếu đối với đời sống con người, hoạt động sản xuất và sự phát triển của các ngành kinh tế. Tuy nhiên, trước những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, gia tăng dân số, đô thị hóa và phát triển công nghiệp, công tác quản lý tài nguyên nước đang phải đối mặt với nhiều thách thức.
Tình trạng hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, suy giảm dòng chảy và ô nhiễm nguồn nước đặt ra yêu cầu phải chuyển đổi từ phương thức quản lý truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại, dựa trên dữ liệu và công nghệ thông minh.
Đây cũng là nội dung trọng tâm được các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các tổ chức trong nước, quốc tế thảo luận tại Hội thảo quốc tế “Chuyển đổi số - Giải pháp thực tiễn cho quản trị nước thông minh”, mới được tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh trong khuôn khổ triển lãm Vietwater 2026.
Hội thảo nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số, đặc biệt là AI, trong nâng cao hiệu quả quản trị và bảo đảm an ninh nguồn nước trước những biến động ngày càng khó dự báo.
Theo thông tin được trình bày tại hội thảo, Việt Nam có khoảng 3.450 sông, suối dài từ 10 km trở lên, với tổng lượng dòng chảy mặt trung bình khoảng 844 tỷ m³/năm. Tuy nhiên, gần 60% lượng nước đến từ ngoài lãnh thổ, trong khi nguồn nước phân bố không đồng đều giữa các lưu vực và theo mùa. Khoảng 60-80% lượng dòng chảy năm tập trung trong 3-5 tháng mùa lũ, còn mùa cạn kéo dài 7-9 tháng. Sự chênh lệch lớn về phân bố nguồn nước khiến công tác điều hòa, phân phối và khai thác gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước tiếp tục gia tăng cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
Đáng chú ý, hiệu quả sử dụng nước của Việt Nam được báo cáo ở mức khoảng 4,2 USD GDP/m³, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình thế giới là 19,42 USD/m³. Điều này cho thấy dư địa lớn trong việc nâng cao hiệu quả khai thác, phân bổ và sử dụng nguồn nước thông qua đổi mới công nghệ và phương thức quản trị.
Trong bối cảnh đó, AI được kỳ vọng trở thành công cụ quan trọng giúp các cơ quan quản lý chuyển từ phương thức theo dõi, xử lý thông tin mang tính phân tán sang quản trị dựa trên dữ liệu tích hợp. Với khả năng phân tích khối lượng dữ liệu lớn, nhận diện quy luật và dự báo xu hướng, AI có thể hỗ trợ đánh giá diễn biến nguồn nước, phát hiện những bất thường và cung cấp thông tin phục vụ quá trình ra quyết định.

Khác với các phương pháp quản lý truyền thống chủ yếu dựa trên số liệu quan trắc định kỳ và kinh nghiệm chuyên môn, các hệ thống AI có thể xử lý đồng thời dữ liệu về lượng mưa, mực nước, lưu lượng dòng chảy, điều kiện khí tượng, nhu cầu sử dụng nước và hoạt động của các công trình khai thác. Trên cơ sở đó, hệ thống hỗ trợ xây dựng những kịch bản biến động nguồn nước, giúp cơ quan quản lý chủ động hơn trong công tác điều hành.
Đặc biệt, AI có tiềm năng hỗ trợ dự báo nguy cơ hạn hán, thiếu nước và lũ lụt. Thông qua việc phân tích dữ liệu lịch sử kết hợp với thông tin quan trắc được cập nhật liên tục, các mô hình học máy có thể nhận diện những dấu hiệu bất thường, hỗ trợ cảnh báo sớm và đề xuất phương án ứng phó phù hợp.
Việc ứng dụng AI vì vậy không chỉ góp phần nâng cao độ chính xác và tính kịp thời của thông tin mà còn tạo cơ sở để chuyển đổi từ quản lý tài nguyên nước mang tính phản ứng sang quản trị chủ động, có khả năng dự báo và thích ứng trước các biến động.
Xây dựng nền tảng dữ liệu, nâng cao năng lực dự báo và điều hành nguồn nước
Để AI phát huy hiệu quả trong quản trị nước thông minh, yêu cầu quan trọng hàng đầu là xây dựng hệ thống dữ liệu tài nguyên nước đầy đủ, thống nhất và có khả năng kết nối, chia sẻ giữa các cơ quan quản lý.
Theo định hướng được đưa ra tại hội thảo Vietwater 2026, chuyển đổi số trong lĩnh vực tài nguyên nước cần hình thành chuỗi kết nối đồng bộ từ quan trắc, giám sát đến xây dựng cơ sở dữ liệu, dự báo và hỗ trợ ra quyết định. Trong đó, hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia giữ vai trò nền tảng, bảo đảm các thông tin được cập nhật, khai thác và sử dụng hiệu quả.
Một trong những giải pháp trọng tâm là mở rộng mạng lưới quan trắc tự động, giám sát trực tuyến hoạt động khai thác và sử dụng nước. Các thiết bị cảm biến kết nối IoT có thể thu thập dữ liệu về mực nước, lưu lượng, chất lượng nước và những biến động tại các công trình khai thác, hồ chứa, sông, suối.
Khi được tích hợp với AI, nguồn dữ liệu này có thể được phân tích để đánh giá xu hướng biến động, phát hiện các dấu hiệu bất thường và hỗ trợ dự báo nguy cơ thiếu nước hoặc suy giảm chất lượng nguồn nước. Thông tin sau phân tích được cung cấp cho hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS), giúp cơ quan quản lý xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước phù hợp.
Đối với hoạt động vận hành hồ chứa, AI có thể hỗ trợ phân tích đồng thời các yếu tố như lượng nước đến hồ, dung tích hiện có, dự báo mưa, nhu cầu cấp nước và yêu cầu duy trì dòng chảy tối thiểu. Trên cơ sở đó, hệ thống cung cấp các kịch bản vận hành để cơ quan có thẩm quyền xem xét, lựa chọn phương án phù hợp, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phòng, chống thiên tai, cấp nước và bảo vệ môi trường.
Việc ứng dụng AI cần gắn với cơ chế điều hòa, phân phối tài nguyên nước theo Luật Tài nguyên nước năm 2023. Quy trình quản trị bao gồm xây dựng kịch bản nguồn nước, lập kế hoạch khai thác, sử dụng nước, xây dựng phương án điều hòa khi xảy ra hạn hán, thiếu nước và tổ chức ứng phó, khắc phục hậu quả.
Theo thông tin tại hội thảo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã công bố kịch bản nguồn nước cho 8 trong tổng số 13 lưu vực sông, bao gồm 61 vùng, tiểu lưu vực và 30 hồ chứa lớn. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục phát triển các công cụ phân tích, dự báo và hỗ trợ điều hành nguồn nước.
Cùng với đó, việc xây dựng bản đồ nguy cơ hạn hán, thiếu nước theo thời gian thực có ý nghĩa thiết thực đối với công tác quản lý. Thông qua tích hợp dữ liệu quan trắc và các mô hình dự báo, cơ quan quản lý có thể xác định những khu vực có nguy cơ thiếu nước, chủ động điều chỉnh kế hoạch khai thác, phân phối và sử dụng nguồn nước.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, công nghệ này có thể hỗ trợ xác định nhu cầu tưới tiêu theo từng khu vực, mùa vụ và điều kiện thời tiết, góp phần hạn chế lãng phí nước. Đối với đô thị và công nghiệp, các công cụ phân tích dữ liệu thông minh có thể hỗ trợ phát hiện thất thoát, đánh giá nhu cầu cấp nước và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống.
Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, các mô hình AI cần được xây dựng trên nền tảng dữ liệu có chất lượng, thường xuyên được kiểm chứng và cập nhật. Đồng thời, việc sử dụng kết quả dự báo phải kết hợp với đánh giá chuyên môn, quy trình vận hành và trách nhiệm của cơ quan quản lý, bảo đảm an toàn trong những quyết định có ảnh hưởng lớn đến cộng đồng.
Hoàn thiện cơ chế quản trị, thúc đẩy sử dụng nước hiệu quả và bền vững
Bên cạnh ứng dụng công nghệ, phát triển mô hình quản trị nước thông minh đòi hỏi đổi mới đồng bộ về thể chế, cơ chế phối hợp và phương thức sử dụng tài nguyên.
Theo các chuyên gia, cần chuyển từ tư duy quản lý chủ yếu bằng công cụ hành chính sang mô hình quản trị kết hợp giữa công nghệ số, công cụ kinh tế và sự phối hợp giữa các ngành, địa phương. Trong đó, việc hoàn thiện quy hoạch tổng hợp lưu vực sông, rà soát quy trình vận hành liên hồ chứa và tăng cường chia sẻ thông tin giữ vai trò quan trọng.
Cùng với đó, cần thúc đẩy các giải pháp sử dụng nước tuần hoàn, tái sử dụng nước, giảm thất thoát và phục hồi những nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm. Các hệ thống quan trắc và phân tích dữ liệu có thể hỗ trợ xác định những khu vực chịu áp lực lớn về nguồn nước, từ đó ưu tiên nguồn lực đầu tư và triển khai các biện pháp phù hợp.
Đối với Việt Nam, tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý nguồn nước xuyên biên giới cũng là yêu cầu quan trọng. Khi phần lớn lượng nước mặt có nguồn gốc từ ngoài lãnh thổ, việc trao đổi thông tin, chia sẻ dữ liệu quan trắc và phối hợp dự báo với các quốc gia thượng nguồn sẽ góp phần nâng cao khả năng chủ động ứng phó trước những biến động nguồn nước.
Về lâu dài, phát triển quản trị nước thông minh cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, trong đó ưu tiên hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, mở rộng quan trắc tự động, phát triển nguồn nhân lực và từng bước ứng dụng AI vào những nhiệm vụ có nhu cầu cấp thiết. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ để nghiên cứu, thử nghiệm, chuyển giao các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Có thể thấy, AI không chỉ là công cụ hỗ trợ phân tích và dự báo mà còn mở ra cơ hội đổi mới toàn diện phương thức quản trị tài nguyên nước, từ giám sát, khai thác đến điều hòa, phân phối và bảo vệ nguồn nước. Khi được triển khai trên nền tảng dữ liệu đồng bộ, thể chế phù hợp và sự phối hợp hiệu quả giữa các bên liên quan, công nghệ này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm thiểu rủi ro thiên tai, bảo đảm an ninh nguồn nước và tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu./.