Đổi mới sáng tạo

Kết hợp AI, dữ liệu để phát triển vật liệu tiên tiến, bền vững

QA • 02/11/2026 14:07

Phát triển vật liệu tiên tiến theo tiêu chuẩn quốc tế không chỉ giúp nâng cao năng lực nghiên cứu, sản xuất trong nước mà còn mở ra cơ hội để doanh nghiệp (DN) Việt Nam mở rộng thị trường, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là một trong những vấn đề được quan tâm tại Diễn đàn hợp tác khoa học và công nghệ (KH&CN) Việt Nam - EU, trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam (VIDW) 2026.

Bốn xu hướng định hình lĩnh vực vật liệu tiên tiến

Tại Diễn đàn với chủ đề “Vật liệu tiên tiến: Cơ hội và thách thức trong nghiên cứu ứng dụng và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo công nghiệp, công nghệ” ngày 29/10/2026 tại TP. Quảng Ninh, TS. Chu Xuân Quang, Viện trưởng Viện Tăng trưởng xanh và Phát triển bền vững, thuộc Viện Đổi mới sáng tạo (ĐMST) Quốc gia (NACENTECH) - Bộ KH&CN, đã chia sẻ những xu hướng nổi bật trong nghiên cứu, phát triển vật liệu tiên tiến cũng như yêu cầu về tiêu chuẩn đối với các sản phẩm vật liệu mới.

TS Chu Xuan Quang
TS. Chu Xuân Quang: Vật liệu cần được nghiên cứu, thiết kế theo cách tiếp cận toàn diện, xem xét xuyên suốt vòng đời, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất, sử dụng đến thu hồi, tái chế và tái sử dụng.

Theo TS. Chu Xuân Quang, phát triển vật liệu tiên tiến hiện nay không đơn thuần là tạo ra những sản phẩm có tính năng vượt trội, đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghiệp hiện đại. Quá trình này còn phải gắn với mục tiêu sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường. Vì vậy, vật liệu cần được nghiên cứu, thiết kế theo cách tiếp cận toàn diện, xem xét xuyên suốt vòng đời, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất, sử dụng đến thu hồi, tái chế và tái sử dụng.

Từ thực tiễn nghiên cứu và phát triển, TS. Chu Xuân Quang đề cập bốn xu hướng chính đang định hình lĩnh vực vật liệu tiên tiến.

Thứ nhất, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu, thiết kế và phát triển vật liệu mới.

Thứ hai, phát triển vật liệu composite và các loại vật liệu có tính năng cao, phục vụ những ngành công nghiệp tiên tiến.

Thứ ba, nghiên cứu vật liệu phục vụ năng lượng mới, công nghệ bán dẫn và các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Thứ tư, phát triển vật liệu bền vững, vật liệu có nguồn gốc sinh học, gắn với thu hồi, tái chế và tái sử dụng tài nguyên theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Bốn xu hướng này có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, đồng thời đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận trong nghiên cứu vật liệu. Thay vì chỉ chú trọng tính năng của sản phẩm khi đưa vào sử dụng, các nhà nghiên cứu cần tính đến toàn bộ vòng đời vật liệu, từ lựa chọn nguyên liệu, thiết kế, chế tạo đến thu hồi và xử lý sau khi kết thúc vòng đời.

Với sự hỗ trợ của AI, thông qua khai thác dữ liệu và các mô hình tính toán, nhà khoa học có thể phân tích, mô phỏng và dự đoán một số đặc tính của vật liệu ngay từ giai đoạn thiết kế, trước khi tiến hành thí nghiệm thực tế. Nhờ đó, các nhóm nghiên cứu có thể lựa chọn những phương án tiềm năng, giảm các thử nghiệm không cần thiết, tiết kiệm chi phí và rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm.

Kết hợp AI, dữ liệu và tự động hóa để đổi mới nghiên cứu vật liệu

Tại Diễn đàn, GS. TS. Nguyễn Thanh Tùng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, cho biết dữ liệu từ nghiên cứu lý thuyết, mô phỏng tính toán và thực nghiệm là nguồn đầu vào quan trọng cho quá trình thiết kế, phát triển và đánh giá vật liệu mới.

GS. TS. Nguyen Thanh Tung
GS. TS. Nguyễn Thanh Tùng: Việt Nam có những nguồn tài nguyên và nguyên liệu có tiềm năng phục vụ nghiên cứu, phát triển vật liệu mới.

Tuy nhiên, một trong những khó khăn hiện nay là dữ liệu nghiên cứu vật liệu còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa được tổ chức thành hệ thống có khả năng khai thác hiệu quả. Dữ liệu thực nghiệm được tạo ra tại các phòng thí nghiệm khác nhau, với phương pháp và điều kiện nghiên cứu không hoàn toàn giống nhau, gây khó khăn cho việc tổng hợp, so sánh và sử dụng trong các mô hình phân tích.

Trong nhiều trường hợp, khi không tìm được dữ liệu phù hợp, các nhà nghiên cứu phải tiến hành thí nghiệm mới để thu thập thông tin phục vụ nghiên cứu. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng phương thức nghiên cứu mới, kết nối các công đoạn từ chuẩn bị mẫu, thực hiện thí nghiệm đến thu thập và phân tích dữ liệu.

Từ thực tế này, một trong những giải pháp được GS. TS. Nguyễn Thanh Tùng đề cập là tăng cường ứng dụng robot và công nghệ tự động hóa trong phòng thí nghiệm.

Theo đó, robot có thể hỗ trợ chuẩn bị nguyên liệu, phối trộn và chế tạo mẫu vật liệu tại những công đoạn phù hợp. Các hệ thống tự động tiếp tục thực hiện việc kiểm tra, đo đạc và thu thập dữ liệu về đặc tính của mẫu. Dữ liệu sau đó được đưa vào hệ thống phân tích, sử dụng AI để nhận diện mối liên hệ, đánh giá kết quả và tìm kiếm điều kiện tối ưu.

Cách tiếp cận này hướng tới hình thành quy trình nghiên cứu liên hoàn, kết nối chế tạo mẫu, đo lường, thu thập dữ liệu và phân tích bằng AI. Qua đó, nhà khoa học có thể lựa chọn phương án chế tạo phù hợp, điều chỉnh điều kiện thí nghiệm và nâng cao hiệu quả phát triển vật liệu.

Theo GS. TS. Nguyễn Thanh Tùng, hiện nay nhóm nghiên cứu của Viện đang triển khai một dự án phát triển mô hình phòng thí nghiệm tự động hóa với chi phí hợp lý. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống có khả năng chế tạo khoảng 70 đến hơn 100 mẫu vật liệu mỗi ngày. Đáng chú ý, toàn bộ hệ thống được định hướng thiết kế trong một không gian tương đối nhỏ, với diện tích dưới 30 m². Đây là nguồn dữ liệu có giá trị để phục vụ quá trình nghiên cứu, phân tích và phát triển các mô hình AI trong lĩnh vực khoa học vật liệu.

GS. TS. Nguyễn Thanh Tùng cho biết trong thời gian tới, Viện mong muốn mở rộng hợp tác với các đối tác châu Âu trên một số hướng nghiên cứu cụ thể: Phát triển phòng thí nghiệm tự động hóa và ứng dụng AI trong nghiên cứu vật liệu; nghiên cứu vật liệu phục vụ năng lượng hydro; Nghiên cứu vật liệu chức năng và công nghệ cảm biến; Phát triển vật liệu dựa trên nguồn tài nguyên và thế mạnh của Việt Nam.

Việt Nam có những nguồn tài nguyên và nguyên liệu có tiềm năng phục vụ nghiên cứu, phát triển vật liệu mới. Trong khi đó, các đối tác châu Âu có thế mạnh về công nghệ chế biến, phát triển sản phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật và tổ chức chuỗi giá trị.

Nếu kết hợp hiệu quả những lợi thế này, hai bên có thể cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ và từng bước đưa những loại vật liệu mới vào các chuỗi sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn.

Nghiên cứu khoa học vật liệu có thể tham gia Trụ cột II thuộc Horizon Europe

Trước đề xuất mong muốn hợp tác với EU để hỗ trợ nghiên cứu khoa học về vật liệu, bà Leonie Nagarajan, đại diện EURAXESS ASEAN, đã giới thiệu chương trình Horizon Europe, một chương trình khung chủ chốt của EU về nghiên cứu và ĐMST, do Ủy ban châu Âu (EC) triển khai nhằm kết nối các nhà nghiên cứu tại khu vực Đông Nam Á (ASEAN) với châu Âu.

Ba Leonie
Bà Leonie Nagarajan: Khoa học vật liệu có thể tham gia vào hầu hết các nhóm lĩnh vực của Trụ cột II thuộc Horizon Europe.

Bà Leonie Nagarajan cho biết Horizon Europe là một trong những chương trình tài trợ nghiên cứu và ĐMST lớn nhất thế giới, với tổng ngân sách 95,5 tỷ euro cho giai đoạn 2021-2027. Các ưu tiên của Horizon Europe có nhiều điểm tương đồng với định hướng phát triển của Việt Nam, đặc biệt là chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Theo đó, các nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu Việt Nam cần bắt đầu hướng tới những cơ hội trong năm 2027, đồng thời chủ động chuẩn bị cho các chương trình hợp tác sau năm 2027.

Horizon Europe mở ra cơ hội hợp tác cho các nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu trên toàn thế giới, mặc dù điều kiện cụ thể có thể khác nhau tùy từng chương trình và từng đợt kêu gọi đề xuất. Đối với Việt Nam, phần lớn các đợt kêu gọi đều cho phép các tổ chức và nhà nghiên cứu tham gia.

Horizone Europe
Chương trình nghiên cứu và ĐMST Horizon Europe (Ảnh: EU).

Cấu trúc Horizon Europe gồm nhiều trụ cột, chương trình và nhóm hoạt động khác nhau. Tuy nhiên, bà Leonie Nagarajan lưu ý các nhà nghiên cứu Việt Nam xem xét hai trụ cột đáng chú ý nhất là Trụ cột I và Trụ cột II, trong đó, Trụ cột II được tổ chức thành 6 nhóm lĩnh vực chính, bao gồm: Y tế; Văn hóa, sáng tạo và xã hội bao trùm; An ninh dân sự cho xã hội; Kỹ thuật số, công nghiệp và không gian; Khí hậu, năng lượng và giao thông vận tải; Thực phẩm, kinh tế sinh học, tài nguyên thiên nhiên, nông nghiệp và môi trường. Lĩnh vực khoa học vật liệu có thể tham gia vào hầu hết các nhóm lĩnh vực này.

Đối với dự án RIA, mức tài trợ có thể đạt 100% chi phí đủ điều kiện theo quy định. Với dự án IA, các tổ chức phi lợi nhuận có thể được tài trợ 100% chi phí đủ điều kiện, trong khi một số tổ chức khác, chẳng hạn doanh nghiệp, thường được tài trợ tối đa 70%. Khi tìm hiểu một đợt kêu gọi, các nhà nghiên cứu cần chú ý đến mức độ sẵn sàng công nghệ, hay TRL (Technology Readiness Level).

Về thời gian thực hiện, một dự án Horizon Europe thường kéo dài khoảng 3 năm. Ngân sách phụ thuộc vào quy mô, phạm vi và mục tiêu của dự án. Nhiều dự án có kinh phí khoảng 3-10 triệu euro, một số dự án có thể nhận mức tài trợ lớn hơn. Tuy nhiên, mức kinh phí cụ thể cần căn cứ vào điều kiện của từng đợt kêu gọi đề xuất.

Bà Leonie Nagarajan lưu ý điều quan trọng đầu tiên mà các nhà nghiên cứu cần tìm hiểu là nội dung mô tả của đợt kêu gọi đề xuất (call description). Đây là nơi cung cấp những thông tin cơ bản về mục tiêu, phạm vi nghiên cứu, yêu cầu và điều kiện tham gia của từng chương trình.

“Việc đọc kỹ nội dung này sẽ giúp các nhóm nghiên cứu xác định liệu ý tưởng của mình có phù hợp với định hướng tài trợ hay không, đồng thời làm cơ sở để xây dựng đề xuất dự án”, bà Leonie Nagarajan lưu ý./.

QA