Số hóa di sản: Dữ liệu phải giữ được dấu tích lịch sử
Công nghệ có thể dựng lại hình dáng một cấu kiện, mô phỏng không gian đã mất hay nhận diện dấu hiệu xuống cấp. Tuy nhiên nếu dữ liệu thiếu căn cứ, những hình ảnh thuyết phục trên màn hình cũng có thể dẫn người làm bảo tồn đến một phương án sai. Số hóa di sản vì vậy cần bắt đầu từ tư liệu xác thực và tri thức chuyên môn.
Một vết đục, lỗ mộng hay đoạn gỗ được chắp nối trên cấu kiện của ngôi đình cổ có thể bị xem là khuyết điểm nếu chỉ nhìn bằng tiêu chí thẩm mỹ hiện tại. Nhưng với người nghiên cứu, đó có thể là dấu tích của kỹ thuật chế tác, một lần sửa chữa hoặc biến đổi của công trình qua thời gian. Nếu dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo ra hình ảnh cân đối, “hoàn chỉnh” hơn mà không kiểm chứng, dấu tích ấy có thể bị xóa khỏi phương án phục dựng.
Ranh giới giữa hỗ trợ bảo tồn và làm sai lệch di sản nằm ở cách con người tạo lập, kiểm chứng và sử dụng dữ liệu. Đây cũng là vấn đề được quan tâm và trao đổi tại Hội thảo khoa học “Kỹ thuật và công nghệ ứng dụng bảo tồn di sản văn hóa trong kỷ nguyên chuyển đổi số” do Viện Bảo tồn di tích tổ chức mới đây tại Hà Nội.
Bản sao số không thay thế hồ sơ khoa học
Quét laser, chụp ảnh đo đạc, mô hình thông tin công trình di sản, thực tế ảo và thực tế tăng cường giúp ghi nhận hiện trạng với độ chi tiết cao. Các công cụ này có thể hỗ trợ theo dõi biến đổi, khảo sát vị trí khó tiếp cận và lưu giữ thông tin về công trình, hiện vật. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hơn 200 tư liệu, ảnh lịch sử, văn bia, bản dập, hoành phi, câu đối đã được số hóa 2D; 155 hiện vật được số hóa 3D. Toàn bộ 82 bia Tiến sĩ cũng đã có dữ liệu số 3D. Tại di tích Nhà tù Hỏa Lò, công việc số hóa hiện vật và đơn nguyên kiến trúc đang được triển khai, hướng tới phục vụ lưu trữ, tra cứu, quản lý và tham quan ảo.

Những dữ liệu này mở rộng khả năng tiếp cận di sản, nhưng không tự động trở thành tri thức bảo tồn. Mô hình 3D ghi lại hình học bề mặt tại thời điểm khảo sát; nó không tự giải thích niên đại, kỹ thuật xây dựng hay nguyên nhân hư hỏng. Một ảnh chụp cũng không thể hiện đầy đủ độ ẩm bên trong cấu kiện, độ bền của liên kết hoặc lịch sử can thiệp vào công trình.
Vì thế, giá trị của bản sao số phụ thuộc vào hồ sơ đi kèm: dữ liệu được thu thập ở đâu, vào thời điểm nào, bằng phương pháp gì; phần nào là kết quả đo đạc, phần nào là nhận định chuyên môn hay giả thuyết nghiên cứu. Khi các thông tin này không được phân định, người sử dụng sau có thể nhầm một hình ảnh mô phỏng với tư liệu đã được xác nhận.
Trao đổi tại hội thảo, KTS. Đinh Việt Phương - Công ty Cổ phần Tư vấn Thiết kế và Giải pháp công nghệ 3DART, nhấn mạnh nguy cơ ấy khi phân tích ứng dụng AI trong bảo tồn. AI có thể tìm tư liệu tương tự, nhận diện dấu hiệu cần kiểm tra hoặc hỗ trợ phân tích dữ liệu đã được xác thực. Tuy nhiên, quyết định giữ lại, gia cố hay thay thế cấu kiện vẫn cần khảo sát thực tế và đánh giá chuyên môn. Công cụ có thể gợi ý nơi cần chú ý; nó không thể tự chịu trách nhiệm về hậu quả của một can thiệp vật chất.
Di sản nằm trong cả cảnh quan và ký ức cộng đồng
Một công trình không tồn tại tách biệt khỏi không gian xung quanh. Cảnh quan, đường kết nối, nơi cư trú, hoạt động tín ngưỡng và ký ức của cộng đồng cùng góp phần tạo nên ý nghĩa của di sản. Nếu dữ liệu số chỉ tập trung vào kiến trúc hoặc hiện vật, những mối liên hệ ấy có thể bị bỏ qua.
TS. Tạ Thị Hoàng Vân, Phó Giám đốc Cung Triển lãm Kiến trúc Quy hoạch Xây dựng Quốc gia đề xuất cách nghiên cứu tích hợp nhiều lớp thông tin, từ nền tảng tự nhiên và mạng lưới kết nối đến cấu trúc cư trú, không gian xã hội - tín ngưỡng, ý nghĩa và ký ức. Hệ thống thông tin địa lý (GIS) có thể hỗ trợ chồng lớp các dữ liệu này, giúp nhận diện di sản trong quan hệ với cảnh quan và đời sống cộng đồng.
Cách tiếp cận đó có ý nghĩa cả trong quản lý quy hoạch. Khi dữ liệu chỉ mô tả ranh giới một di tích, cơ quan quản lý khó đánh giá đầy đủ tác động của công trình mới, thay đổi giao thông hoặc biến động môi trường đối với toàn bộ không gian văn hóa. Ngược lại, dữ liệu được kết nối có thể giúp nhận diện khu vực nhạy cảm và cung cấp căn cứ tốt hơn cho việc xem xét các phương án phát triển.

Tuy nhiên, không phải mọi tri thức về di sản đều có thể chuyển thành bản đồ hoặc trường dữ liệu. Những ký ức gắn với nghi lễ, tập quán sử dụng hay cách cộng đồng gọi tên một địa điểm cần được ghi nhận bằng nghiên cứu và tham vấn. Cộng đồng không chỉ là đối tượng cung cấp thông tin; họ còn là chủ thể thực hành, gìn giữ và diễn giải nhiều giá trị của di sản. Số hóa mà thiếu sự tham gia này có thể tạo ra một hồ sơ đầy đủ về vật thể nhưng nghèo nàn về ý nghĩa.
Chuẩn hóa dữ liệu trước khi mở rộng ứng dụng
Một trở ngại hiện nay là dữ liệu di sản được xây dựng và quản lý ở nhiều cơ quan, đơn vị với tiêu chí và quy trình khác nhau. TS. Phạm Thị Khánh Ngân, Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng cần hướng tới hạ tầng có khả năng tích hợp, kết nối và chia sẻ thông tin, đồng thời thống nhất tiêu chí và quy trình cập nhật.
Chuẩn hóa không chỉ giúp các hệ thống kết nối được với nhau. Đây còn là cách xác định trách nhiệm đối với dữ liệu: ai tạo lập, ai thẩm định, ai được cập nhật và phiên bản nào được sử dụng làm căn cứ. Với AI, yêu cầu càng rõ hơn. Dữ liệu dùng để huấn luyện, kiểm định thuật toán cần có nguồn gốc đáng tin cậy; ảnh do AI tạo ra phải được nhận diện rõ, không thể đưa vào hồ sơ như tư liệu lịch sử.
Chương trình số hóa di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030 hướng tới xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ lưu trữ, quản lý, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa đặt mục tiêu phấn đấu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt trong năm 2026. Những mục tiêu này tạo cơ sở thúc đẩy số hóa, đồng thời đặt ra yêu cầu về chất lượng và khả năng sử dụng lâu dài của dữ liệu.
Số lượng mô hình hay tư liệu được tạo lập không nên là thước đo duy nhất của tiến độ. Một hệ thống dữ liệu chỉ có giá trị khi giúp người nghiên cứu đối chiếu thông tin, giúp cơ quan quản lý nhận diện nguy cơ, hỗ trợ cộng đồng tiếp cận di sản và giúp người làm nghề đưa ra phương án can thiệp có căn cứ. Nếu không đáp ứng những yêu cầu đó, số hóa có thể làm tăng kho tư liệu mà chưa cải thiện năng lực bảo tồn.
Công nghệ cần được dùng để nhìn rõ hơn những gì di sản đang lưu giữ, kể cả dấu vết không hoàn hảo của thời gian. Việc quyết định dấu vết nào cần bảo vệ, dữ liệu nào đủ độ tin cậy và cách diễn giải nào phù hợp vẫn thuộc về con người - những chuyên gia am hiểu di tích cùng cộng đồng đang gắn bó với di sản./.