Bộ KH&CN rà soát văn bản quy phạm pháp luật, tháo gỡ vướng mắc thể chế

Ngày 12/11/2026, tại TP. Hồ Chí Minh (TP. HCM), Bộ KH&CN tổ chức Hội nghị “Tham vấn ý kiến về kết quả tổng rà soát văn bản quy phạm pháp luật”, với sự tham gia của các địa phương, cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp (DN). Hội nghị tập trung ghi nhận ý kiến thực tiễn, bổ sung cơ sở đánh giá chất lượng, hiệu quả thực thi pháp luật thuộc phạm vi quản lý của Bộ KH&CN.

Nhận diện những điểm nghẽn pháp lý

Tại hội nghị, ông Nguyễn Hữu Quân, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ KH&CN nhấn mạnh, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định thể chế là một trong những điều kiện tiên quyết, cần được hoàn thiện và đi trước một bước, nhằm thúc đẩy phát triển KHCN, ĐMST và CĐS quốc gia.

Theo ông Nguyễn Hữu Quân, thời gian qua, hệ thống pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ KH&CN đã có những bước phát triển quan trọng. Nhiều cơ chế, chính sách mới được ban hành theo hướng đổi mới tư duy quản lý, tăng cường phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính (TTHC), tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh (SXKD).

Tuy nhiên, KH&CN là lĩnh vực có tốc độ phát triển nhanh, trong khi pháp luật cần liên tục điều chỉnh để thích ứng với thực tiễn. Một số quy định chưa đồng bộ, chưa rõ ràng hoặc chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ và các mô hình kinh doanh mới. Không ít khó khăn còn xuất phát từ cách hiểu, cách áp dụng và quá trình tổ chức thực hiện.

“Chính vì vậy, việc thường xuyên rà soát, đánh giá hệ thống pháp luật từ thực tiễn là hết sức cần thiết, không chỉ để phát hiện những bất cập cần khắc phục, mà còn để nhận diện những cơ chế, chính sách tốt cần tiếp tục duy trì, phát huy và những vấn đề mới cần được pháp luật điều chỉnh”, ông Nguyễn Hữu Quân nói.

Qua rà soát tổng thể 494 VBQPPL thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ KH&CN, ông Nguyễn Minh Hoàng, chuyên viên Vụ Pháp chế cho biết tính đến ngày 31/10/2026, đã có 16 văn bản được xử lý, gồm 4 luật và 12 thông tư.

Đối với các VBQPPL cần tiếp tục xử lý, kết quả tổng rà soát xác định có 94 VBQPPL (bao gồm: 5 Luật, 18 Nghị định, 10 quyết định Thủ tướng Chính phủ và 61 Thông tư), được đề xuất ban hành mới, sửa đổi, bổ sung; thay thế; tạm ngưng hiệu lực, bãi bỏ một phần.

Những bất cập được phát hiện liên quan đến tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật; điều kiện kinh doanh, TTHC; các quy định chưa rõ ràng, thiếu tính khả thi hoặc gây khó khăn trong quá trình áp dụng. Cụ thể, có 62 văn bản được đề xuất xử lý liên quan đến tính thống nhất, đồng bộ; 20 văn bản liên quan đến điều kiện kinh doanh và TTHC.

Đáng chú ý, kết quả rà soát còn chỉ ra 24 vấn đề mang tính liên ngành, liên quan đến 8 bộ, cơ quan ngang bộ và Tòa án nhân dân tối cao. Trong đó, 2 vấn đề đã được xử lý, 1 vấn đề đang được xử lý và 21 vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện. Có 15/21 vấn đề còn lại thuộc thẩm quyền xử lý của Quốc hội hoặc Chính phủ.

Các vướng mắc liên ngành chủ yếu liên quan đến cơ chế: tài chính, đầu tư và mua sắm trong lĩnh vực KH&CN; quản lý tài sản hình thành từ nhiệm vụ KH&CN; sở hữu trí tuệ (SHTT) và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ mới; dữ liệu, CĐS và phân cấp, phân quyền giữa Trung ương với địa phương.

Một nội dung đáng chú ý khác là định hướng cơ cấu lại hệ thống pháp luật theo hướng tinh gọn, giảm số lượng văn bản hướng dẫn thi hành, hạn chế tình trạng quy định phân tán, chồng chéo. Theo ông Nguyễn Minh Hoàng, đối với Luật KHCN và ĐMST, số văn bản hướng dẫn dự kiến giảm từ 25 xuống còn 14 văn bản. Đối với Luật Năng lượng nguyên tử, số văn bản hướng dẫn dự kiến giảm từ 41 xuống còn 22 văn bản.

So với số liệu hệ thống hóa gần nhất được công bố đầu năm 2024, tổng số văn bản thuộc phạm vi quản lý của Bộ KH&CN và Bộ Thông tin và Truyền thông trước đây là 902 văn bản. Sau quá trình rà soát, sắp xếp và chuyển giao một số lĩnh vực quản lý, số văn bản hiện còn 494, giảm khoảng 45%.

Nhiều kiến nghị tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn

Ông Nguyễn Kỳ, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP. HCM, cho biết thành phố đang triển khai khoảng 13 chính sách vượt trội về KHCN, ĐMST và CĐS theo Điều 30 và Điều 31 của Luật Phát triển đô thị và Nghị quyết số 98/2023/QH15 của Quốc hội về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP. HCM. Các chính sách tập trung vào ưu đãi thuế cho hoạt động ĐMST, phát triển trung tâm xuất sắc (COE), hỗ trợ thương mại hóa nghiên cứu, đầu tư hạ tầng dữ liệu, nền tảng số dùng chung và triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đặt hàng, chỉ định thầu đối với công nghệ chiến lược.

Theo ông Nguyễn Kỳ, tốc độ phát triển công nghệ, nhất là AI, đòi hỏi thể chế phải nhanh chóng cập nhật. Sở KH&CN TP. HCM thường xuyên tiếp nhận vướng mắc từ viện, trường, DN để tham mưu xử lý các vấn đề thuộc thẩm quyền thành phố. Đồng thời, tổng hợp, kiến nghị Bộ KH&CN đối với nội dung vượt thẩm quyền.

Về quy trình xử lý hồ sơ, hồ sơ đơn ngành được chuyển đến sở chuyên ngành thẩm định, hồ sơ đa ngành do Sở KH&CN làm đầu mối phối hợp. Thời hạn giải quyết là 7 ngày, trong đó lấy ý kiến các sở liên quan từ 1-3 ngày. Thành phố cũng rà soát các khâu phối hợp chồng chéo, nhằm hạn chế thủ tục phát sinh, rút ngắn thời gian xử lý cho DN.

Từ thực tiễn nghiên cứu khoa học, TS. Thân Quốc An Hạ, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ tiên tiến, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, đánh giá cao việc Bộ KH&CN kịp thời rà soát VBQPPL để triển khai các quy định mới từ Nghị quyết số 57-NQ/TW. Tuy nhiên, TS. Thân Quốc An Hạ cho rằng, một số quy định về SHTT vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ mới, đặc biệt là AI.

TS. Thân Quốc An Hạ cho rằng quy trình giám định, thẩm định và cấp văn bằng SHTT còn kéo dài, có trường hợp 2 năm, ảnh hưởng đến nguồn lực, tiến độ hợp tác và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Ông cũng đề xuất rà soát, định giá các nghiên cứu nền, nghiên cứu cơ bản đã thực hiện, để có cơ chế đưa tài sản nghiên cứu vào ứng dụng thực tế. Đồng thời, làm rõ khái niệm, phạm vi giữa ĐMST và CĐS, kèm danh mục và hướng dẫn cụ thể cho viện, trường, DN.

PGS. TS. Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội (KHXH) vùng Nam Bộ, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, đánh giá cao những bước tiến về thể chế, đặc biệt là các cơ chế, chính sách được ban hành sau Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Ông cho biết, quy trình xây dựng thuyết minh đề tài khoa học trước đây từng bộc lộ bất cập khi yêu cầu hồ sơ dài hàng trăm trang, quy định chi tiết từng khoản mục chi, làm giảm không gian dành cho bản chất khám phá cái mới của hoạt động nghiên cứu. Quy định hiện nay theo hướng thuyết minh ngắn gọn hơn, tập trung để hội đồng đánh giá ý tưởng và hướng nghiên cứu, là thay đổi tích cực.

Tuy nhiên, ông cũng nêu vướng mắc về chế độ phụ cấp công tác, lưu trú trong bối cảnh sáp nhập địa phương. Khi địa bàn hành chính được mở rộng, có trường hợp sáp nhập ba tỉnh trước đây thành một địa phương, nhưng quy định phụ cấp vẫn áp dụng theo địa bàn cũ, gây khó khăn cho cán bộ phải di chuyển quãng đường xa để thực hiện nhiệm vụ.

PGS. TS Vũ Tuấn Hưng đề xuất đổi mới cơ chế đầu tư KH&CN, theo hướng chú trọng kết quả đầu ra, ưu tiên đầu tư, mua lại hoặc khen thưởng các sản phẩm, sáng chế đã chứng minh hiệu quả thực tế, thay vì chỉ tài trợ ban đầu cho đề tài nghiên cứu. Cách làm này sẽ khuyến khích nhiều chủ thể, từ nông dân, công nhân đến DN tham gia sáng tạo.

Bà Phạm Thị Mỹ Hiền, Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVN SPC), cho biết đơn vị đang quản lý hệ thống đo đếm phục vụ hơn 8,7 triệu khách hàng và thực hiện các quy định theo Thông tư số 23/2013/TT-BKHCN quy định về đo lường đối với phương tiện đo nhóm 2.

Từ thực tiễn hoạt động, bà Phạm Thị Mỹ Hiền kiến nghị Bộ KH&CN làm rõ cơ chế cấp kinh phí cho nhiệm vụ KH&CN và ĐMST; quy định cụ thể về cập nhật thông tin SHTT, xử lý vi phạm liêm chính khoa học và các điều kiện khi thuê chuyên gia nước ngoài.

Đối với nhiệm vụ ĐMST, cần phân loại theo quy mô, mức độ phức tạp, để quy định thời hạn nộp hồ sơ phù hợp, thay vì áp dụng chung thời hạn 15 ngày. Đồng thời, bổ sung đánh giá hiệu quả sau một năm vận hành kết quả nghiên cứu. Trong lĩnh vực đo lường, bà Phạm Thị Mỹ Hiền đề xuất làm rõ yêu cầu về trình độ chuyên môn, kinh nghiệm của người sử dụng phương tiện đo nhóm 2, giúp DN thuận lợi trong đào tạo và bố trí nhân lực.

Trên cơ sở kết quả rà soát và các ý kiến tham vấn, Bộ KH&CN đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm: Xây dựng kế hoạch hành động xử lý các kiến nghị sau rà soát, trong đó xác định rõ vấn đề, văn bản cần xử lý, cơ quan chủ trì, phối hợp và thời hạn hoàn thành; Thiết lập cơ chế phối hợp thống nhất để giải quyết các vấn đề liên ngành; Tăng cường theo dõi, đánh giá kết quả xử lý sau rà soát.

Hiệu quả thực hiện không chỉ được đo bằng số lượng văn bản được sửa đổi, bổ sung hay bãi bỏ, mà còn phải thể hiện qua khả năng tháo gỡ điểm nghẽn, giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.

Theo ông Nguyễn Hữu Quân, không phải mọi vướng mắc đều cần sửa đổi pháp luật, bởi một số vấn đề xuất phát từ cách hiểu, áp dụng hoặc tổ chức thực hiện. Do đó, cần xác định đúng nguyên nhân để lựa chọn giải pháp phù hợp. Vụ Pháp chế sẽ phối hợp với các đơn vị chuyên môn hoàn thiện kết quả rà soát, phân loại các vấn đề cần sửa đổi quy định, tháo gỡ trong quá trình thực hiện và nghiên cứu, đề xuất cơ chế, chính sách mới./.

Kiều Anh