Chuyển đổi số phải thực chất, không để người dân tiếp tục gánh thủ tục hành chính

Khi dữ liệu đã có nhưng người dân vẫn phải khai báo lại

CĐS đang được triển khai rộng khắp trong hoạt động quản lý nhà nước, từ xây dựng cơ sở dữ liệu (CSDL), phát triển nền tảng số đến cung cấp dịch vụ công trực tuyến (DVCTT). Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc ứng dụng công nghệ chưa đồng nghĩa với việc các thủ tục hành chính (TTHC) đã thực sự thuận tiện hơn. Ở không ít nơi, người dân vẫn phải cung cấp lại thông tin cá nhân, bổ sung giấy tờ nhiều lần, trong khi cán bộ cơ sở phải sử dụng đồng thời nhiều phần mềm để xử lý một công việc.

Vấn đề này được đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Nguyễn Văn Huy, Đoàn ĐBQH Hưng Yên đặt ra. Theo đại biểu, nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia đã ghi nhận gần 5 tỷ giao dịch, nhưng vẫn còn 34/104 CSDL chưa được đồng bộ về Trung tâm Dữ liệu (TTDL) quốc gia. Trong 8 CSDL trọng yếu đã kết nối, có tới 7 CSDL vẫn thực hiện đồng bộ ngoại tuyến.

Điều đáng quan tâm là những hạn chế về kết nối dữ liệu đang tác động trực tiếp đến người sử dụng dịch vụ công. Khi các hệ thống chưa liên thông, thông tin giữa các cơ quan chưa được chia sẻ đầy đủ, người dân vẫn phải tự cung cấp lại những dữ liệu mà Nhà nước đã quản lý.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị làm rõ trách nhiệm trong việc bảo đảm các hệ thống thực sự liên thông, dữ liệu được chia sẻ và tái sử dụng, đồng thời cần có cơ chế chấm dứt tình trạng yêu cầu người dân kê khai lại thông tin đã có trong CSDL nhà nước.

Giải trình tại phiên chất vấn, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho biết, việc xây dựng và đồng bộ dữ liệu gặp khó khăn do thông tin được lưu trữ trong thời gian dài tại nhiều cơ quan, đơn vị khác nhau. Quá trình tập hợp, chuẩn hóa và xây dựng CSDL mới, vì vậy, cần thời gian. Bên cạnh đó, định mức, chi phí số hóa phụ thuộc vào đặc điểm, mức độ phức tạp của từng loại tài liệu; nguồn nhân lực phục vụ công việc này cũng còn hạn chế.

Theo Bộ trưởng, tình trạng người dân phải đi lại nhiều lần khi giải quyết thủ tục hành chính (TTHC), cán bộ cấp xã phải sử dụng nhiều phần mềm xuất phát từ 5 nguyên nhân chủ yếu: các phần mềm chưa kết nối, đồng bộ; quy trình, biểu mẫu chưa được điều chỉnh thống nhất; dữ liệu chưa đầy đủ; thiết bị, đường truyền và hỗ trợ kỹ thuật ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu; năng lực tiếp cận công nghệ số của một bộ phận người dân và cán bộ cơ sở còn hạn chế.

Những nguyên nhân này cho thấy, bài toán CĐS không chỉ nằm ở việc đầu tư thêm hạ tầng hay đưa hồ sơ lên môi trường điện tử. Nếu quy trình vẫn phức tạp, dữ liệu chưa được chuẩn hóa, phần mềm không thể trao đổi thông tin với nhau thì công nghệ có thể làm phát sinh thêm thao tác thay vì giảm bớt công việc.

Không số hóa những quy trình còn chồng chéo

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Ngọc Việt đặt ra là việc ứng dụng công nghệ cần đi đôi với rà soát, đơn giản hóa quy trình và biểu mẫu hành chính. Nếu chỉ đưa những quy trình vốn đã phức tạp, chồng chéo lên môi trường số, cán bộ sẽ phải thực hiện thêm thao tác, còn người dân chưa chắc được hưởng lợi.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng Bộ KH&CN làm rõ những thủ tục, biểu mẫu cần được bãi bỏ, trách nhiệm điều phối giữa các bộ, ngành và thời điểm có thể đo lường số giờ làm việc thực tế được cắt giảm cho cán bộ cấp xã.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình CĐS khu vực công. Bởi một DVCTT chỉ thực sự hiệu quả khi người dân có thể hoàn thành công việc thuận tiện hơn so với phương thức truyền thống. Việc chuyển một biểu mẫu giấy thành biểu mẫu điện tử, nhưng vẫn yêu cầu khai báo nhiều lần, tải lên những giấy tờ CQNN đã có hoặc phải đến trực tiếp để đối chiếu, chưa thể coi là cải cách thực chất.

Đồng tình với cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của CĐS trong giải quyết TTHC là phục vụ người dân. Vì vậy, mức độ hài lòng của người dân phải trở thành một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả.

Bộ KH&CN đã xây dựng các nghị định, thông tư hướng dẫn Luật CĐS, trong đó có các tiêu chí đánh giá mức độ hài lòng của người dân khi sử dụng dịch vụ công. Bộ đang phối hợp với các địa phương triển khai các tiêu chí này, hướng tới đánh giá CĐS dựa trên kết quả thực tế thay vì chỉ thống kê số lượng thủ tục được đưa lên môi trường trực tuyến.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu thay đổi trong tư duy quản lý. Thay vì lấy số lượng phần mềm, số lượng hồ sơ được số hóa hay tỷ lệ DVCTT làm kết quả cuối cùng, cần quan tâm người dân đã tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, giảm được bao nhiêu lần đi lại và có phải chuẩn bị ít giấy tờ hơn hay không.

Hướng tới nguyên tắc khai báo một lần, sử dụng nhiều lần

Tham gia giải trình về kết nối, chia sẻ dữ liệu phục vụ giải quyết TTHC, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, đến thời điểm báo cáo tại phiên chất vấn, Việt Nam đã hoàn thành 9/12 CSDL trọng yếu và 80/104 CSDL chuyên ngành theo kế hoạch của Chính phủ.

TTDL quốc gia số 1 do Bộ Công an quản lý đã được đưa vào vận hành từ tháng 8/2025. CSDL quốc gia về dân cư hiện kết nối với 17 bộ, ngành và 34 địa phương, phục vụ 2,77 tỷ lượt tra cứu, xác thực thông tin. Theo đánh giá được Bộ trưởng thông tin tại Quốc hội, hoạt động này ước tính tiết kiệm gần 8.500 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước.

Ứng dụng định danh điện tử VNeID hiện có hơn 86,4 triệu tài khoản công dân, tích hợp 85 tiện ích. Từ ngày 29/5/2026, Bộ Công an tiếp nhận vận hành Cổng Dịch vụ công quốc gia. Đến thời điểm báo cáo, Cổng đã kết nối với 16 bộ, ngành và 34 địa phương, tiếp nhận gần 35 triệu hồ sơ.

Những kết quả trên cho thấy hạ tầng dữ liệu và định danh điện tử đã có bước phát triển đáng kể, tạo nền tảng cho việc đơn giản hóa TTHC. Tuy nhiên, số lượng giao dịch lớn hay số hồ sơ được tiếp nhận trực tuyến chưa phản ánh đầy đủ mức độ liên thông giữa các cơ quan. Điều quan trọng là dữ liệu có được sử dụng lại trong quá trình giải quyết công việc hay không.

Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, Bộ Công an đang thành lập các tổ công tác phối hợp với bộ, ngành và địa phương để đẩy nhanh việc làm sạch, chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm các tiêu chí đúng, đủ, sạch, sống. Đồng thời, dữ liệu phải được kiểm tra về an ninh, an toàn trước khi kết nối với TTDL quốc gia.

Theo thông tin tại phiên chất vấn, việc hoàn thiện dữ liệu theo Kế hoạch số 02 trước đây đặt mục tiêu đến ngày 30/11/2026. Tuy nhiên, để tiếp tục chuẩn hóa và bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống, tiến độ dự kiến được kéo dài đến quý II năm 2027.

Nhấn mạnh nguyên tắc quản lý và khai thác dữ liệu, Bộ trưởng Lương Tam Quang khẳng định: Đã có dữ liệu thì không được yêu cầu người dân cung cấp thêm; dữ liệu phải được chia sẻ, sử dụng chung, bảo đảm chính xác, toàn vẹn, bảo mật, an toàn và minh bạch. Mọi thay đổi trong quá trình xử lý dữ liệu đều phải được ghi nhận, có khả năng kiểm tra, giám sát.

Nguyên tắc "khai một lần, sử dụng nhiều lần" nếu được thực hiện đồng bộ sẽ tạo ra thay đổi căn bản trong cách thức cung cấp dịch vụ công. Khi người dân đã cung cấp thông tin định danh, tình trạng cư trú hoặc những dữ liệu cần thiết khác cho một cơ quan có thẩm quyền, các cơ quan liên quan cần có khả năng khai thác thông tin đó theo quy định, thay vì tiếp tục yêu cầu người dân chuẩn bị và nộp lại. Đây cũng là cơ sở để giảm chi phí tuân thủ TTHC, hạn chế sai sót do kê khai lặp lại và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan nhà nước.

Giải quyết những vướng mắc từ cấp cơ sở

Trong phần tranh luận, đại biểu Lê Hoàng Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cho rằng, những bài toán công nghệ cấp cơ sở mà Bộ trưởng đề cập là các vấn đề cần sớm có giải pháp. Tình trạng nhiều bộ, ngành, địa phương phát triển các ứng dụng riêng lẻ khiến người dân và cán bộ, công chức phải cài đặt nhiều phần mềm, quản lý nhiều tài khoản và khai báo thông tin lặp lại.

Đại biểu đề nghị làm rõ các chỉ tiêu, thời hạn cắt giảm giấy tờ, hồ sơ; rà soát, tích hợp những ứng dụng có chức năng trùng lặp về một đầu mối, sử dụng tài khoản định danh thống nhất và dừng các dự án trùng lặp với hệ thống định danh quốc gia.

Đây không chỉ là câu chuyện về sự thuận tiện khi sử dụng công nghệ, mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả đầu tư công. Việc phát triển quá nhiều nền tảng có chức năng tương tự có thể dẫn đến phân tán nguồn lực, gia tăng chi phí vận hành và gây khó khăn cho cả người sử dụng lẫn cơ quan quản lý.

Để tháo gỡ những vướng mắc tại cơ sở, Bộ KH&CN đã ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số, đồng thời tổ chức khảo sát thực tế tại một số địa phương. Qua khảo sát, Bộ thống kê được 29 bài toán cụ thể mà cán bộ cấp xã đang gặp phải trong quá trình xử lý công việc hằng ngày, từ đó xây dựng hướng dẫn giải quyết từng vấn đề và tổng quát hóa để có thể nhân rộng.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, Bộ sẽ tiếp tục khảo sát quy trình xử lý công việc, chế độ báo cáo và những khó khăn thực tế của cán bộ cấp xã. Trên cơ sở đó, xây dựng tài liệu hướng dẫn, cập nhật kiến thức và hỗ trợ nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ cơ sở.

Về lộ trình, giai đoạn thí điểm hỗ trợ CĐS tại cơ sở dự kiến kết thúc vào tháng 12/2026. Từ đầu năm 2027, Bộ sẽ tiếp tục triển khai thí điểm và từng bước nhân rộng việc hỗ trợ các xã. Đối với nhiệm vụ kết nối dữ liệu, đồng bộ nền tảng, mục tiêu được đặt ra là cơ bản hoàn thành vào năm 2030, hướng tới khả năng thực hiện TTHC trực tuyến toàn trình.

Việc bắt đầu từ những khó khăn cụ thể ở cấp xã có ý nghĩa thiết thực, bởi đây là cấp chính quyền trực tiếp tiếp xúc, giải quyết nhiều nhu cầu thường xuyên của người dân. Một hệ thống dù được thiết kế hiện đại đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu cán bộ không được hướng dẫn đầy đủ, đường truyền không ổn định hoặc quy trình nghiệp vụ chưa được chuẩn hóa./.

L.H