Làng nghề truyền thống: Đánh thức tiềm năng du lịch trải nghiệm, mở hướng phát triển kinh tế nông thôn

Từ không gian sản xuất đến điểm đến văn hóa

Trong nhiều thế hệ, làng nghề truyền thống đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống nông thôn Việt Nam. Mỗi sản phẩm thủ công không đơn thuần là kết quả của quá trình lao động mà còn chứa đựng tri thức bản địa, kinh nghiệm sản xuất, tập quán sinh hoạt và dấu ấn văn hóa của cộng đồng. Từ những sản phẩm gốm, lụa, mây tre đan đến đồ gỗ mỹ nghệ, các nghề truyền thống đều có câu chuyện riêng về nguyên liệu, kỹ thuật và bàn tay tài hoa của người thợ.

Trong bối cảnh nhu cầu du lịch đang có sự chuyển dịch theo hướng chú trọng trải nghiệm, những giá trị này trở thành nguồn tài nguyên có sức hấp dẫn riêng. Du khách ngày nay không chỉ muốn ngắm cảnh, tham quan hay mua sắm mà còn mong muốn được khám phá cuộc sống địa phương, tìm hiểu cách một sản phẩm được tạo ra và trực tiếp tham gia vào một số công đoạn sản xuất.

Đây chính là lợi thế để làng nghề mở rộng vai trò, từ nơi sản xuất hàng hóa trở thành không gian trải nghiệm văn hóa. Thay vì chỉ lựa chọn một món đồ gốm làm quà lưu niệm, khách tham quan có thể tìm hiểu về đất, men, kỹ thuật tạo hình, sau đó tự tay nặn hoặc trang trí sản phẩm. Tương tự, tại các làng nghề dệt, đan lát hay chế biến nông sản, những hoạt động thực hành đơn giản có thể giúp du khách hiểu hơn về sự công phu và giá trị lao động của người thợ.

Thực tế, một số làng nghề đã bước đầu khai thác hướng đi này. Làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) thu hút khách bằng hoạt động tìm hiểu nghề, trải nghiệm tạo hình và trang trí sản phẩm. Làng gốm Thanh Hà tại Hội An (Đà Nẵng) cũng tạo dấu ấn với không gian sản xuất truyền thống, trình diễn nghề và hoạt động làm gốm cùng nghệ nhân.

Những mô hình này cho thấy sức hấp dẫn của du lịch làng nghề không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn ở toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm. Bản thân người thợ, công cụ lao động, không gian sản xuất và những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ đều có thể trở thành nội dung trải nghiệm.

Theo nghiên cứu về phát triển du lịch làng nghề truyền thống của PGS.TS. Phạm Hồng Long và CN. Lê Thị Huyền Trang, Việt Nam có nguồn tài nguyên đáng kể để phát triển du lịch làng nghề, du lịch nông thôn và du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, hoạt động du lịch tại nhiều làng nghề chưa kết hợp hài hòa với sản xuất; một số mô hình gặp khó khăn do nguồn thu không đủ duy trì, thiếu thống nhất trong chia sẻ lợi ích hoặc sản phẩm chưa phù hợp với nhu cầu của khách du lịch.

Điều đó cho thấy tiềm năng là một lợi thế ban đầu, nhưng chưa đủ để bảo đảm thành công. Làng nghề cần được tổ chức thành một điểm đến có sản phẩm du lịch rõ ràng, có khả năng đón tiếp, phục vụ và giữ chân du khách.

Người dân cần được hưởng lợi từ chính nghề truyền thống

Đối với cộng đồng làng nghề, phát triển du lịch mở ra cơ hội đa dạng hóa sinh kế trong bối cảnh hoạt động sản xuất thủ công đang phải đối mặt với nhiều áp lực. Sự cạnh tranh của hàng công nghiệp, sản phẩm sản xuất hàng loạt, biến động thị trường và những thay đổi trong thị hiếu tiêu dùng khiến không ít cơ sở sản xuất truyền thống gặp khó khăn trong việc duy trì đơn hàng.

Khi kết hợp với du lịch, người dân có thể có thêm nguồn thu từ nhiều hoạt động: giới thiệu và bán sản phẩm, hướng dẫn trải nghiệm, trình diễn kỹ thuật, cung cấp dịch vụ ăn uống, lưu trú hoặc kinh doanh đặc sản địa phương. Như vậy, giá trị kinh tế không còn chỉ được tính từ số lượng sản phẩm bán ra mà còn được mở rộng thông qua các dịch vụ gắn với văn hóa và đời sống làng nghề.

Từ góc độ người dân, điều quan trọng nhất là du lịch phải tạo ra lợi ích thực chất, có khả năng duy trì lâu dài. Người làm nghề cần có thêm đầu ra cho sản phẩm, nghệ nhân có cơ hội truyền dạy kỹ thuật và thế hệ trẻ có thêm động lực tiếp nối nghề của gia đình. Những hộ không trực tiếp sản xuất cũng cần có cơ hội tham gia vào chuỗi dịch vụ để cùng hưởng lợi từ lượng khách đến địa phương.

Đây cũng là điều kiện để khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm cộng đồng trong gìn giữ nghề truyền thống. Khi nghề không chỉ mang lại thu nhập từ sản xuất mà còn tạo ra giá trị từ hoạt động trải nghiệm, người dân sẽ có thêm động lực đầu tư cho chất lượng sản phẩm, bảo tồn kỹ thuật và duy trì không gian văn hóa.

Tuy nhiên, cần tránh tình trạng lợi ích du lịch chỉ tập trung vào một số cơ sở kinh doanh hoặc doanh nghiệp tổ chức tour, trong khi phần lớn người làm nghề chỉ tham gia với vai trò cung cấp sản phẩm, lao động thời vụ. Cơ chế liên kết và phân chia lợi ích cần được xác định rõ ngay từ đầu, bảo đảm cộng đồng thực sự trở thành chủ thể của hoạt động du lịch.

Đặc biệt, không nên xem người dân chỉ là lực lượng phục vụ du khách. Chính họ mới là những người nắm giữ tri thức nghề, hiểu lịch sử hình thành làng nghề và có khả năng truyền tải chân thực nhất những giá trị văn hóa bản địa. Bởi vậy, tiếng nói và sự tham gia của cộng đồng cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình xây dựng mô hình.

Thiết kế sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu

Để làng nghề trở thành điểm đến hấp dẫn, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ hoạt động tham quan đơn lẻ sang xây dựng những sản phẩm du lịch có nội dung và trải nghiệm cụ thể.

Trước hết, cần khảo sát đặc trưng của từng làng nghề để lựa chọn những công đoạn sản xuất có thể đưa vào chương trình trải nghiệm. Với nghề gốm, khách có thể tìm hiểu nguyên liệu, nhào đất, tạo hình và trang trí sản phẩm. Với nghề dệt, có thể giới thiệu nguyên liệu, khung cửi và một số thao tác dệt cơ bản. Đối với nghề mây tre đan, du khách có thể thử thực hiện những công đoạn đan đơn giản dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.

Những công đoạn phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật cao hoặc có nguy cơ mất an toàn cần được tổ chức dưới hình thức trình diễn. Cách làm này vừa bảo đảm an toàn cho khách, vừa giúp họ nhận thức rõ hơn về trình độ tay nghề và công sức lao động để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh.

Bên cạnh trải nghiệm nghề, cần kết nối hoạt động tham quan với ẩm thực, nông nghiệp, kiến trúc và phong tục địa phương. Một hành trình có thể bắt đầu từ việc tìm hiểu lịch sử làng nghề, tham quan cơ sở sản xuất, thực hành một công đoạn, thưởng thức đặc sản và kết thúc bằng hoạt động mua sắm sản phẩm. Sự kết nối này giúp du khách có trải nghiệm phong phú hơn, đồng thời mở rộng cơ hội kinh doanh cho nhiều hộ dân.

Không gian làng nghề cũng cần được quan tâm chỉnh trang. Đường làng, khu vực sản xuất, điểm trưng bày sản phẩm, nơi đón tiếp khách và các công trình văn hóa cần được sắp xếp hợp lý, thuận tiện cho hoạt động tham quan nhưng không làm xáo trộn đời sống thường ngày của cư dân.

Đặc biệt, vấn đề môi trường cần được đặt ra ngay từ khâu quy hoạch. Hoạt động sản xuất tại một số làng nghề có thể phát sinh chất thải, bụi, tiếng ồn hoặc sử dụng nhiều nước và nhiên liệu. Khi lượng khách tăng, áp lực về vệ sinh, giao thông, nhà vệ sinh công cộng và thu gom rác thải cũng tăng theo. Nếu không có phương án quản lý phù hợp, du lịch có thể tạo thêm gánh nặng cho cộng đồng và làm suy giảm chính sức hấp dẫn của điểm đến.

Một hướng đi khác là kết nối sản phẩm làng nghề với chương trình OCOP. Các sản phẩm thủ công, đặc sản địa phương có thể được giới thiệu tại không gian trưng bày, điểm dừng chân và các cơ sở dịch vụ du lịch. Việc cải tiến mẫu mã, bao bì, xây dựng câu chuyện sản phẩm và nâng cao chất lượng sẽ giúp hàng hóa truyền thống tiếp cận tốt hơn với thị trường.

Công nghệ số cũng cần được khai thác để quảng bá điểm đến. Thông tin về lịch sử làng nghề, nghệ nhân, sản phẩm đặc trưng, lịch trình tham quan và dịch vụ trải nghiệm có thể được giới thiệu trên các nền tảng trực tuyến. Video về quy trình sản xuất, bản đồ số, mã QR và hệ thống đặt dịch vụ sẽ giúp du khách dễ dàng tìm hiểu, lựa chọn và chủ động tổ chức chuyến đi.

Chính quyền kiến tạo, doanh nghiệp đồng hành

Phát triển du lịch làng nghề không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của các hộ sản xuất. Đây là hoạt động có tính liên ngành, đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, cơ quan quản lý du lịch, cơ sở sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp lữ hành và cộng đồng dân cư.

Trong đó, chính quyền địa phương cần đóng vai trò định hướng và tạo điều kiện. Trước hết, cần đánh giá đúng tiềm năng, xác định những làng nghề có khả năng phát triển du lịch, từ đó xây dựng kế hoạch phù hợp với điều kiện sản xuất, cảnh quan, văn hóa và năng lực của người dân. Không nên áp dụng một mô hình chung cho tất cả địa phương, bởi mỗi làng nghề có đặc trưng và lợi thế cạnh tranh riêng.

Cùng với quy hoạch, cần quan tâm đầu tư hạ tầng thiết yếu, giao thông kết nối, hệ thống vệ sinh môi trường, biển chỉ dẫn, không gian công cộng và điểm giới thiệu sản phẩm. Chính quyền cũng cần hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng giao tiếp, thuyết minh, tổ chức hoạt động trải nghiệm, quản lý dịch vụ và ứng dụng công nghệ số.

Đáng chú ý, trong phát biểu tại phiên thảo luận của Quốc hội ngày 11/11/2026 về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển du lịch Việt Nam, đại biểu Đặng Ngọc Huy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu, nhấn mạnh hiệu quả phát triển du lịch cần được nhìn nhận từ những giá trị thực tế tạo ra cho điểm đến, việc làm và thu nhập của người dân, thay vì chỉ dựa vào số lượng khách hay quy mô vốn đầu tư.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên, cũng cho rằng người dân phải thực sự trở thành chủ thể và được hưởng lợi từ phát triển du lịch. Theo ông, cần xác định rõ hình thức tham gia, quyền lợi, trách nhiệm của cộng đồng và cơ chế chia sẻ lợi ích giữa nhà đầu tư với người dân. Việc kết nối sản phẩm OCOP, nông sản và hàng thủ công truyền thống với doanh nghiệp du lịch cũng cần hướng tới các hợp đồng tiêu thụ ổn định, thay vì chỉ dừng ở hoạt động quảng bá.

Những ý kiến này đặt ra yêu cầu quan trọng đối với phát triển du lịch làng nghề: hiệu quả kinh tế phải được lan tỏa đến cộng đồng trực tiếp gìn giữ và tạo ra giá trị văn hóa.

Về phía doanh nghiệp lữ hành, cần tham gia từ khâu khảo sát, xây dựng chương trình đến quảng bá và đưa khách về làng nghề. Sự kết nối giữa doanh nghiệp với hợp tác xã, tổ hợp tác và các hộ sản xuất sẽ giúp hình thành hành trình hoàn chỉnh, khắc phục tình trạng có sản phẩm nhưng thiếu khả năng tổ chức dịch vụ và tiếp cận thị trường.

Nghiên cứu về tiếp cận tích hợp trong phát triển du lịch nông thôn và làng nghề truyền thống tại Việt Nam của Trương Quang Hải, Dương Thị Thủy và Nguyễn Hữu Duy cũng chỉ ra những hạn chế như quản lý thiếu liên kết, sản xuất nhỏ lẻ, tự phát và nguy cơ thương mại hóa di sản. Các tác giả đề xuất gắn làng nghề với quy hoạch du lịch vùng, phát triển sản phẩm đặc trưng, nâng cao năng lực cộng đồng và ứng dụng công nghệ.

Bảo tồn bản sắc để phát triển bền vững

Một trong những thách thức lớn khi phát triển du lịch làng nghề là giữ được sự cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo tồn giá trị truyền thống. Nếu chỉ chú trọng đón khách, tổ chức trình diễn hoặc bán sản phẩm lưu niệm, làng nghề có nguy cơ trở thành không gian du lịch mang tính hình thức, thiếu sức sống của hoạt động sản xuất thực tế.

Do đó, cần bảo đảm nghề truyền thống vẫn được duy trì như nền tảng của điểm đến. Nghệ nhân cần được khuyến khích tham gia truyền dạy kỹ thuật, hướng dẫn thế hệ trẻ và trực tiếp xây dựng nội dung trải nghiệm. Những sản phẩm mới có thể được sáng tạo để phù hợp với thị hiếu, nhưng cần tôn trọng kỹ thuật, chất liệu và bản sắc vốn có của nghề.

Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ các cơ sở sản xuất đổi mới công nghệ phù hợp, nâng cao chất lượng, giảm tác động môi trường và cải thiện điều kiện lao động. Việc bảo tồn không đồng nghĩa với giữ nguyên mọi phương thức sản xuất cũ, mà cần tạo điều kiện để nghề truyền thống thích ứng với yêu cầu của thị trường mà không đánh mất những giá trị cốt lõi.

Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới cũng đặt ra định hướng chuyển từ phát triển dựa vào số lượng sang chú trọng chất lượng, hiệu quả, tính bền vững và giá trị gia tăng. Nghị quyết đồng thời nhấn mạnh vai trò của cộng đồng dân cư, doanh nghiệp và chính quyền trong xây dựng môi trường du lịch văn minh, thân thiện, an toàn và giàu bản sắc.

Đây là cơ sở quan trọng để các địa phương nhìn nhận phát triển du lịch làng nghề trong mối quan hệ tổng thể với xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế địa phương và bảo tồn văn hóa.

Từ một không gian sản xuất truyền thống, làng nghề hoàn toàn có thể trở thành điểm đến trải nghiệm hấp dẫn nếu biết khai thác đúng giá trị riêng. Nhưng thành công không được đo bằng số lượng khách đến tham quan trong một thời điểm, mà cần được đánh giá bằng khả năng tạo sinh kế ổn định, mở rộng thị trường cho sản phẩm, duy trì nghề truyền thống và nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng.

Khi người dân được tham gia và hưởng lợi, nghệ nhân có điều kiện truyền nghề, doanh nghiệp tìm thấy cơ hội hợp tác và chính quyền có định hướng quản lý phù hợp, du lịch sẽ trở thành động lực mới cho kinh tế nông thôn. Khi đó, bảo tồn làng nghề không chỉ là gìn giữ những phương thức sản xuất của quá khứ, mà còn là cách để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục sống trong đời sống hiện đại./.

Minh Hoàng