Chuyển đổi số tạp chí khoa học: Đột phá từ năng lực đội ngũ biên tập viên

Khoảng cách giữa ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số thực chất

Hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam đang phát triển cả về số lượng lẫn đóng góp đối với hoạt động nghiên cứu. Theo thống kê của Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá Khoa học thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, cả nước hiện có 506 tạp chí khoa học. Trong đó, các tạp chí thuộc trường đại học và viện nghiên cứu chiếm 70,75%; riêng khối cơ sở giáo dục đại học có 245 tạp chí, tương đương 48,4%.

Sự mở rộng của hệ thống xuất bản học thuật diễn ra song song với sự gia tăng số lượng công bố quốc tế. Năm 2025, các nhà khoa học Việt Nam có 14.880 bài báo được ghi nhận trên Web of Science (WoS), tăng 18,63% so với năm 2024. Đây là tín hiệu tích cực về năng lực nghiên cứu và mức độ tham gia của Việt Nam vào hoạt động khoa học toàn cầu.

Tuy nhiên, quy mô phát triển chưa đồng nghĩa với chất lượng quản trị và năng lực hội nhập của các tạp chí. Kết quả khảo sát nền năm 2026 do Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện, với sự tham gia của 106 tạp chí và 153 biên tập viên, cho thấy một khoảng cách đáng kể giữa mức độ trang bị công nghệ và khả năng khai thác công nghệ trong thực tiễn.

Ở cấp độ tổ chức, 81% tạp chí tham gia khảo sát đã xây dựng website riêng; 66,7% có mã e-ISSN; 64,3% sử dụng hệ thống quản lý bài viết trực tuyến như OJS/SM và 61,9% đã đăng ký DOI cho bài báo. Đối với đội ngũ biên tập, 64,7% người được hỏi cho biết có thể sử dụng thành thạo phần mềm quản lý bản thảo, trong khi 63,4% đã ứng dụng các công cụ chuyên dụng để kiểm tra trùng lặp nội dung như iThenticate hoặc Turnitin.

Những con số này phản ánh mức độ phổ cập tương đối của các công cụ số trong hoạt động xuất bản. Dẫu vậy, khi đánh giá sâu hơn về hiệu quả vận hành, kết quả lại có sự khác biệt. Chỉ 54,3% biên tập viên tự đánh giá có khả năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào công việc; tỷ lệ tòa soạn cho rằng mình đã thực hiện chuyển đổi số hiệu quả cũng chỉ đạt 45,8%.

Tại Hội thảo “Các giải pháp nâng cao nhận thức, thái độ, hành vi về chuyển đổi số của đội ngũ biên tập viên trong các tạp chí khoa học Việt Nam” do Tạp chí KH&CN Việt Nam tổ chức ngày 10/11/2026, TS. Nguyễn Thị Hương Giang, Tổng Biên tập Tạp chí KH&CN Việt Nam, đại diện cơ quan chủ trì đề tài nghiên cứu cấp Bộ, đã đặt ra vấn đề cần được nhìn nhận thấu đáo: Có công cụ công nghệ, biết cách sử dụng công cụ và tổ chức được một tòa soạn vận hành hiệu quả trong môi trường số là ba cấp độ khác nhau. Khoảng cách giữa các cấp độ này chính là vấn đề cần giải quyết.

Thực tế, một tạp chí có website và hệ thống tiếp nhận bản thảo trực tuyến chưa chắc đã có quy trình xuất bản được tự động hóa, liên thông và kiểm soát chất lượng đồng bộ. Nếu các khâu xử lý vẫn phụ thuộc vào thao tác thủ công, dữ liệu phân tán và kinh nghiệm cá nhân, công nghệ khó tạo ra thay đổi căn bản về năng suất cũng như chất lượng xuất bản.

Hạn chế về năng lực hội nhập quốc tế cũng cho thấy yêu cầu phải đổi mới. Trong số 506 tạp chí khoa học của Việt Nam, chỉ khoảng 15-16 tạp chí được đưa vào các cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín như Scopus hoặc WoS, tương đương khoảng 3,2%. Đáng chú ý, 11 tạp chí trong nhóm này lựa chọn hình thức liên kết xuất bản với các tập đoàn thương mại nước ngoài như Elsevier, Springer.

Điều đó đặt ra vấn đề về chi phí, quyền chủ động trong quản trị dữ liệu và khả năng xây dựng năng lực xuất bản độc lập. Muốn cải thiện vị thế của tạp chí Việt Nam, yêu cầu đặt ra không chỉ là đầu tư nền tảng kỹ thuật mà còn phải hình thành được đội ngũ đủ năng lực làm chủ toàn bộ quy trình xuất bản học thuật.

Biên tập viên trước yêu cầu mới của xuất bản học thuật

Theo ThS. Trần Anh Tú, Phó Tổng biên tập Tạp chí KH&CN Việt Nam, đặc thù của tạp chí khoa học đòi hỏi cách tiếp cận chuyển đổi số khác với báo chí thông tin đại chúng. Nếu báo chí đại chúng chú trọng tốc độ truyền tải và khả năng tiếp cận công chúng, thì xuất bản học thuật phải đặt tính chính xác, chất lượng phản biện, khả năng kiểm chứng và tuân thủ chuẩn mực quốc tế lên hàng đầu.

Vì vậy, chuyển đổi số cần được triển khai trên toàn bộ vòng đời của một bài báo khoa học, từ tiếp nhận bản thảo, phân công biên tập, lựa chọn chuyên gia phản biện, xử lý kết quả phản biện đến biên tập, xuất bản và lưu trữ dữ liệu.

Trong mô hình này, bài báo không chỉ tồn tại dưới dạng tệp văn bản hoặc PDF. Mỗi công trình cần được quản lý bằng một hệ thống dữ liệu có cấu trúc, bao gồm thông tin tác giả, cơ quan công tác, mã định danh DOI, ORCID, từ khóa, tài liệu tham khảo và các thông tin liên quan. Việc chuẩn hóa metadata giúp công trình có khả năng được nhận diện, lập chỉ mục và kết nối với các hệ thống dữ liệu khoa học quốc tế.

Đây cũng là nền tảng để thúc đẩy khoa học mở (Open Science), mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động nghiên cứu.

Sự thay đổi của quy trình xuất bản kéo theo yêu cầu mới đối với người làm biên tập. Thay vì tập trung chủ yếu vào chỉnh sửa ngôn ngữ, hình thức và hoàn thiện bản thảo, biên tập viên ngày nay phải đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ có tính chuyên môn và kỹ thuật cao hơn: quản trị hệ thống xuất bản trực tuyến, kiểm soát dữ liệu, điều phối phản biện, chuẩn hóa thông tin công bố và theo dõi mức độ tuân thủ đạo đức nghiên cứu.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh đang làm xuất hiện nhiều dạng rủi ro mới. Bản thảo có thể chứa nội dung do AI tạo ra nhưng thiếu kiểm chứng; tài liệu tham khảo không tồn tại; dữ liệu nghiên cứu bị làm sai lệch hoặc các hoạt động thao túng trích dẫn được thực hiện ngày càng tinh vi.

Trong bối cảnh đó, phần mềm kiểm tra trùng lặp hay công cụ phát hiện nội dung do AI tạo ra chỉ có thể hỗ trợ một phần. Biên tập viên vẫn phải có khả năng thẩm định tính hợp lý của lập luận khoa học, nhận diện dấu hiệu bất thường trong dữ liệu và đánh giá độ tin cậy của tài liệu tham khảo. Việc thực thi các nguyên tắc đạo đức xuất bản theo khuyến nghị của COPE và hướng dẫn chuyên môn của ICMJE cũng trở thành yêu cầu quan trọng.

PGS.TS. Từ Thúy Anh, Trường Đại học Ngoại thương, cho rằng mô hình biên tập viên kiêm nhiệm, chủ yếu làm việc dựa trên kinh nghiệm và phương thức thủ công đang bộc lộ nhiều hạn chế. Để đáp ứng yêu cầu mới, đội ngũ này cần được nâng cao đồng thời năng lực ngoại ngữ, quản trị dữ liệu, sử dụng công nghệ và truyền thông học thuật. Đây cũng là những yếu tố quyết định khả năng thu hút bản thảo chất lượng và mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tạp chí.

Chuyên môn hóa nhân lực: Từ mô hình KAP đến thực tiễn

Một trong những hướng tiếp cận được nhóm nghiên cứu của Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam đề xuất là vận dụng mô hình KAP (Knowledge - Attitude - Practice), gồm ba thành tố: Nhận thức, thái độ và thực hành.

Theo đó, nâng cao năng lực biên tập viên cần được triển khai theo một quá trình liên tục, trong đó kiến thức là nền tảng, thái độ quyết định mức độ sẵn sàng thay đổi và thực hành thể hiện kết quả chuyển hóa trong công việc.

Về nhận thức, biên tập viên cần nắm vững các tiêu chuẩn xuất bản quốc tế, cấu trúc dữ liệu học thuật, quy trình phản biện, nguyên tắc khoa học mở, đạo đức nghiên cứu và khả năng ứng dụng AI có kiểm soát.

Về thái độ, yêu cầu quan trọng là chủ động tiếp cận công nghệ, sẵn sàng điều chỉnh phương thức làm việc và nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong bảo đảm tính minh bạch, trung thực của công bố khoa học.

Về thực hành, các kiến thức và kỹ năng phải được chuyển hóa thành năng lực xử lý bản thảo, quản lý quy trình phản biện, chuẩn hóa metadata, kiểm soát trích dẫn và vận hành hệ thống xuất bản điện tử.

Mô hình này cho thấy đào tạo biên tập viên không nên dừng ở những khóa hướng dẫn sử dụng phần mềm riêng lẻ. Điều cần thiết là xây dựng chương trình phát triển năng lực gắn với từng vị trí công việc, có tiêu chí đánh giá và yêu cầu đầu ra cụ thể.

Tổ chức lại nhân lực theo hướng chuyên môn hóa

Tại Tạp chí Khoa học Giao thông Vận tải (TCSJ), việc tổ chức lại nhân lực theo hướng chuyên môn hóa là một ví dụ đáng chú ý.

PGS.TS. Đào Thanh Toản, Trưởng ban Biên tập Tạp chí Khoa học Giao thông Vận tải, cho biết đơn vị đã chuyển từ phương thức làm việc tổng hợp sang phân công thành 7 vị trí nghiệp vụ, gồm: biên tập viên chuyên môn; thư ký biên tập; biên tập tiếng Anh học thuật; quản trị hệ thống trực tuyến OJS; xử lý DOI và metadata; quản lý tài liệu tham khảo; kiểm tra đạo văn và liêm chính học thuật.

Cách tổ chức này giúp xác định rõ trách nhiệm của từng vị trí, hạn chế tình trạng một cá nhân phải xử lý quá nhiều công đoạn và tạo điều kiện kiểm soát chất lượng theo từng bước của quy trình xuất bản.

TCSJ đồng thời xác định 5 nhóm năng lực nền tảng đối với biên tập viên: chuyên môn sâu, tiếng Anh học thuật, nắm vững quy trình xuất bản, hiểu biết về đạo đức xuất bản và sử dụng thành thạo công cụ số.

Với định hướng này, tạp chí duy trì 10 số xuất bản mỗi năm, trong đó có 4 số hoàn toàn bằng tiếng Anh; Hội đồng biên tập có 66 nhà khoa học tham gia. Những kết quả đó cho thấy chuyên môn hóa nhân lực là một trong những điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực tổ chức và chất lượng hoạt động xuất bản.

JSTT: Bài học về xây dựng năng lực xuất bản từ nội lực

Một trường hợp khác được chia sẻ tại Hội thảo là Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông (JSTT), thuộc Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải.

Theo PGS. TS. Phạm Thái Bình, JSTT là một trong 5 tạp chí tại Việt Nam tự tổ chức hoạt động xuất bản bằng nguồn lực trong nước và đã được chấp nhận vào cơ sở dữ liệu Scopus.

Được thành lập vào tháng 6/2021, đến tháng 2/2025, JSTT đã được Scopus chấp nhận lập chỉ mục. Sau một năm tham gia cơ sở dữ liệu này, tạp chí tăng thứ hạng từ Q4 lên Q3, với chỉ số SJR tăng từ 0,158 lên 0,216.

Năm 2025, JSTT công bố 42 bài báo khoa học, đạt tỷ lệ trích dẫn bình quân 1,43 lần/bài; tỷ lệ bài báo có sự tham gia của tác giả quốc tế đạt 47,62%.

Theo PGS. TS. Phạm Thái Bình, Tổng biên tập JSTT, mục tiêu xây dựng tạp chí chuẩn quốc tế cần được thực hiện ngay từ khâu tổ chức và quản trị, thay vì chỉ tập trung hoàn thiện hồ sơ để được đưa vào Scopus. Tạp chí phải duy trì phản biện thực chất, bảo đảm chất lượng công trình, hạn chế việc chạy theo số lượng và tuyệt đối không tạo ra các hoạt động trích dẫn thiếu minh bạch.

Kinh nghiệm từ JSTT cho thấy, một tạp chí có thể từng bước nâng cao vị thế quốc tế bằng chính năng lực quản trị và nguồn lực trong nước, nếu có chiến lược dài hạn, quy trình chuyên nghiệp và đội ngũ nhân sự phù hợp.

Tháo gỡ rào cản, mở rộng không gian hội nhập

Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là vòng luẩn quẩn trong phát triển thương hiệu tạp chí khoa học. Khi chưa có uy tín, tạp chí khó thu hút công trình chất lượng và chuyên gia phản biện có danh tiếng. Ngược lại, nếu thiếu các bài báo tốt và mạng lưới phản biện uy tín, tạp chí cũng khó nâng cao vị thế học thuật.

Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ các giải pháp về quốc tế hóa, công nghệ và quản trị nhân lực.

Trước hết, cần mở rộng sự tham gia của các nhà khoa học quốc tế trong Hội đồng biên tập, xây dựng mạng lưới phản biện độc lập và tăng cường hợp tác với các nhóm nghiên cứu có uy tín. Đối với những tạp chí hướng đến các bảng xếp hạng quốc tế, việc từng bước chuyển sang xuất bản bằng tiếng Anh học thuật là hướng đi cần được quan tâm.

TS. Phan Hải, đại diện Tạp chí Khoa học Vật liệu tiên tiến thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng các tạp chí có thể cân nhắc hợp tác quốc tế hoặc sử dụng dịch vụ nền tảng quản trị công nghệ trong giai đoạn đầu để rút ngắn thời gian xây dựng hệ thống. Tuy nhiên, việc hợp tác cần đi kèm với kế hoạch nâng cao năng lực nội tại, bảo đảm tạp chí từng bước làm chủ quy trình và dữ liệu xuất bản.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế thu hút, sử dụng và đãi ngộ nhân lực biên tập có chuyên môn. Nếu biên tập viên vẫn chủ yếu làm việc kiêm nhiệm, thiếu thời gian và không có động lực phát triển nghề nghiệp, việc đầu tư hệ thống công nghệ khó phát huy đầy đủ hiệu quả.

Về chính sách, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tạo định hướng quan trọng cho quá trình hiện đại hóa hoạt động khoa học. Cùng với đó, các chủ trương tại Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 và các chính sách về chuyển đổi số báo chí, xuất bản là cơ sở để các cơ quan chủ quản quan tâm hơn đến nguồn lực và phương thức quản trị của tạp chí khoa học.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ con người

Thực tiễn tại TCSJ và JSTT cho thấy, công nghệ chỉ phát huy giá trị khi được đặt trong một mô hình quản trị phù hợp, có quy trình chuẩn hóa và đội ngũ nhân sự đủ năng lực vận hành. Một hệ thống xuất bản điện tử hiện đại không thể thay thế vai trò thẩm định khoa học, kiểm soát đạo đức và trách nhiệm chuyên môn của biên tập viên.

Do đó, chuyển đổi số tạp chí khoa học cần được nhìn nhận như một quá trình đổi mới tổng thể, trong đó đầu tư hạ tầng công nghệ, chuẩn hóa dữ liệu, chuyên môn hóa nhân lực và quốc tế hóa hoạt động xuất bản phải được triển khai song song.

Về lâu dài, việc hình thành đội ngũ biên tập viên chuyên nghiệp cần trở thành một mục tiêu trong chiến lược phát triển của từng tạp chí và cơ sở chủ quản. Đội ngũ này phải có khả năng kết hợp kiến thức khoa học, nghiệp vụ xuất bản, ngoại ngữ, kỹ năng dữ liệu và năng lực ứng dụng công nghệ mới; đồng thời giữ vững các nguyên tắc về liêm chính và trách nhiệm học thuật.

Khi người làm biên tập thực sự làm chủ công nghệ và quy trình, các khoản đầu tư cho nền tảng số mới có thể chuyển hóa thành hiệu quả cụ thể: rút ngắn thời gian xử lý bản thảo, nâng cao chất lượng phản biện, tăng khả năng tiếp cận công trình và mở rộng kết nối quốc tế.

Đó cũng là cơ sở để hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam chuyển từ ứng dụng công cụ điện tử sang mô hình xuất bản học thuật hiện đại, chuyên nghiệp và có năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế./.

Lê Hạnh, ảnh Mạnh Vỹ