Bộ trưởng Vũ Hải Quân: Sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ nhằm đơn giản hóa TTHC, bảo đảm quyền lợi của chủ thể sáng tạo

Làm rõ nguyên tắc bảo hộ quyền SHTT trong bối cảnh AI

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, ngày 3/11/2026, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT).

Một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm của các đại biểu là bảo hộ quyền SHTT đối với các sản phẩm có sự tham gia của AI. Trong bối cảnh công nghệ AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu, sáng tạo và sản xuất, việc xác định chủ thể quyền cũng như mức độ đóng góp sáng tạo của con người được đặt ra cấp thiết.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội đề nghị giữ nguyên tắc AI không phải là tác giả. Đối với kết quả chẩn đoán có sự hỗ trợ của AI, quyền tác giả cần thuộc về bác sĩ hoặc nhóm nghiên cứu chịu trách nhiệm chuyên môn, lâm sàng. Đồng thời, cần quy định rõ sản phẩm do AI tạo ra không được bảo hộ nếu thiếu sự can thiệp sáng tạo của con người.

Đại biểu cũng đề cập đến vấn đề xác lập quyền SHTT đối với các sáng kiến, giải pháp được nghiên cứu, phát triển trong bệnh viện.
Theo đó, bác sĩ cần được bảo đảm quyền đối với những sáng kiến cải tiến dụng cụ, giáo trình hoặc phương pháp điều trị mới do mình nghiên cứu. Tuy nhiên, quyền sở hữu giữa cá nhân sáng tạo và bệnh viện hiện chưa được phân định rõ ràng.

Đại biểu đề nghị, luật hóa cơ chế xác định bệnh viện là chủ sở hữu sáng chế trong trường hợp sử dụng ngân sách nhà nước để hỗ trợ nghiên cứu, đồng thời quy định cụ thể quyền lợi của tác giả. Việc ghi nhận sáng chế là tài sản của bệnh viện, cơ sở y tế cũng góp phần thúc đẩy khai thác và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Trung Kiên, Đoàn ĐBQH TP. Đồng Nai cho rằng, bảo vệ hiệu quả quyền SHTT là điều kiện quan trọng để thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (KHCN và ĐMST). Trước sự phát triển nhanh chóng của AI, cần xác định rõ những nguyên tắc nền tảng ngay trong Luật, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và ổn định của hệ thống pháp luật.

Đại biểu đề nghị hoàn thiện khoản 5 Điều 6 dự thảo Luật theo hướng khẳng định AI không phải là chủ thể của quyền SHTT. Sản phẩm do con người sử dụng AI tạo ra cần được bảo hộ tương ứng với phạm vi và mức độ đóng góp sáng tạo của cá nhân đó. Đồng thời, các chủ thể cung cấp nền tảng AI phải có trách nhiệm tuân thủ pháp luật về SHTT; việc sử dụng dữ liệu nguồn từ các tài liệu đã thu thập cần bảo đảm yêu cầu dẫn nguồn.

Ở góc độ phát triển công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số, đại biểu Vũ Minh Đạo, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu đề nghị Chính phủ xác định lộ trình hoàn thiện pháp luật đồng bộ, trong đó nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả để giải quyết các vấn đề liên quan đến sử dụng tác phẩm trong phát triển AI, trách nhiệm của nền tảng số, bảo vệ tri thức truyền thống và các biểu đạt văn hóa của cộng đồng.

Theo đại biểu Vũ Minh Đạo, việc hoàn thiện chính sách cần hài hòa quyền lợi của người sáng tạo với quyền tiếp cận, thụ hưởng văn hóa của Nhân dân.

Hoàn thiện quy định bảo hộ giống cây trồng, bảo đảm tương thích với UPOV

Bên cạnh vấn đề AI, các quy định về đình chỉ và phục hồi hiệu lực bằng bảo hộ giống cây trồng cũng nhận được nhiều ý kiến góp ý.

Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú, Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An cơ bản đồng tình với mục tiêu cắt giảm TTHC về bảo hộ giống cây trồng. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, bằng bảo hộ giống cây trồng gắn với thành quả của nhiều năm nghiên cứu và đầu tư, do đó cần làm rõ hậu quả pháp lý của việc tự động đình chỉ và phục hồi hiệu lực bằng bảo hộ.

Đặc biệt, cần quy định rõ tình trạng pháp lý của quyền trong thời gian bị đình chỉ; cách xử lý trường hợp người thứ ba khai thác giống cây trồng trong giai đoạn này; cũng như cơ chế bảo vệ chủ bằng khi đã nộp lệ phí đúng hạn nhưng hệ thống cập nhật chậm.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Văn Ngọc, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng cho rằng, việc dự thảo Luật bỏ quy định thông báo cho chủ bằng và thời hạn khắc phục trước khi đình chỉ hiệu lực có thể chưa bảo đảm quyền lợi của chủ bằng, nhất là khi Việt Nam cần thực hiện các yêu cầu của Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV).

Đại biểu nhấn mạnh, chủ bằng bảo hộ giống cây trồng ở Việt Nam không chỉ là các viện nghiên cứu, trường đại học mà còn có cả nông dân. Một giống cây trồng có thể là kết quả của nhiều năm chọn tạo, vì vậy không nên để chủ sở hữu mất quyền chỉ vì chậm nộp lệ phí mà không nhận được thông báo.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định cơ quan quản lý nhà nước gửi thông báo điện tử cho chủ bằng; cho phép yêu cầu phục hồi hiệu lực trong thời hạn 6 tháng kể từ ngày bằng bị đình chỉ; đồng thời bảo đảm quyền lợi của người đã khai thác giống cây trồng một cách ngay tình trong thời gian bằng bị đình chỉ.

Liên quan đến tính tương thích với Công ước UPOV, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi đề nghị xem xét bỏ quy định tự động đình chỉ hiệu lực bằng bảo hộ tại khoản 3 Điều 170. Thay vào đó, cơ quan quản lý cần tăng cường quản trị số, gửi thông báo yêu cầu nộp phí và gia hạn một khoảng thời gian nhất định trước khi quyết định đình chỉ.

Đại biểu cũng lưu ý quy định mở rộng phạm vi quyền của chủ bằng bảo hộ đối với giống cây trồng có nguồn gốc chủ yếu tại Điều 187 và việc áp dụng quy định này đối với các bằng bảo hộ đã được cấp trước đó. Theo đại biểu, cần đánh giá kỹ tác động để tránh ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà chọn tạo giống trong nước.

Để vừa bảo vệ quyền SHTT, vừa thúc đẩy nghiên cứu và nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam, đại biểu đề nghị bổ sung quy định miễn trừ vì mục đích nghiên cứu, chọn tạo giống. Theo đó, các nhà khoa học, viện nghiên cứu có thể sử dụng giống cây trồng đã được bảo hộ làm nguồn vật liệu ban đầu để chọn tạo giống mới có đặc tính thương mại vượt trội mà không bị coi là xâm phạm quyền SHTT.

Đồng thời, cần hoàn thiện quy định chuyển tiếp theo hướng không áp dụng hồi tố đối với phạm vi quyền được mở rộng tại Điều 187; bảo đảm các tổ chức, cá nhân đã đầu tư và khai thác hợp pháp giống cây trồng trước ngày Luật có hiệu lực tiếp tục được thực hiện quyền của mình.

Tập trung cắt giảm TTHC, tạo thuận lợi cho xác lập quyền SHTT

Giải trình, tiếp thu ý kiến của các ĐBQH, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho biết, Luật SHTT được thông qua vào tháng 10/2025 và đang trong quá trình triển khai. Được cấp có thẩm quyền cho phép, dự án sửa đổi lần này tập trung vào hai nhóm nội dung chính.

Thứ nhất, cắt giảm các điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa TTHC, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân trong đăng ký và xác lập quyền SHTT.

Thứ hai, chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ KH&CN, nhằm bảo đảm tính thống nhất và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Đối với các đề xuất mở rộng phạm vi sửa đổi liên quan đến AI, quyền SHTT, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, Bộ KH&CN sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, đánh giá tác động và tổng kết thực tiễn trước khi trình Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung trong các lần tiếp theo.

Về những ý kiến liên quan đến bảo hộ giống cây trồng và yêu cầu tương thích với Công ước UPOV, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định, Bộ KH&CN sẽ nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến xác đáng của ĐBQH.

Việc sửa đổi Luật SHTT theo hướng tinh gọn thủ tục, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sáng tạo, nhà nghiên cứu và chủ sở hữu giống cây trồng được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả bảo hộ, khai thác tài sản trí tuệ, tạo động lực cho hoạt động KHCN và ĐMST./.

QA