Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông: Hành trình từ nội lực đến chuẩn mực Scopus

Khởi nguồn từ khát vọng hội nhập

Tháng 12/2021, trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đang bước vào giai đoạn hội nhập sâu rộng với thế giới, Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải (UTT) đã có một quyết định mang tính chiến lược là thành lập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông (Journal of Science and Transport Technology - JSTT).

JSTT ngay từ những ngày đầu đã được định hướng xây dựng theo chuẩn mực quốc tế, cả trong quản trị học thuật lẫn vận hành xuất bản.

Điều đặc biệt ở JSTT chính là việc tạp chí được Nhà trường trực tiếp đầu tư, quản trị và phát triển chủ yếu bằng nguồn lực nội tại. Đây là một lựa chọn đầy tham vọng và bản lĩnh, bởi thông thường, các trường đại học Việt Nam thường lựa chọn hợp tác với các nhà xuất bản quốc tế lớn để phát hành tạp chí.

Tuy nhiên, UTT đã chọn con đường khác - con đường tự chủ hoàn toàn, từ việc xây dựng thương hiệu xuất bản khoa học của chính mình, làm chủ quy trình biên tập - phản biện, hạ tầng số, đến mạng lưới học thuật và định hướng phát triển.

Ngay từ khi thành lập, JSTT đã lựa chọn mô hình truy cập mở (open access) - một quyết định nhằm đảm bảo mọi công trình nghiên cứu được công bố không chỉ dễ dàng tiếp cận mà còn có khả năng lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng khoa học trong nước và quốc tế.

Đồng thời, JSTT cũng xác định tính liên ngành ngay từ đầu, không giới hạn trong một lĩnh vực hẹp mà bao phủ nhiều ngành khoa học - từ kỹ thuật xây dựng, cơ học, logistics, khoa học môi trường, điện - điện tử, kỹ thuật ô tô, đến khoa học máy tính và trí tuệ nhân tạo.

Chuyển đổi số - Nền tảng vững chắc từ những bước đi đầu tiên

Một trong những yếu tố then chốt làm nên thành công của JSTT chính là chiến lược chuyển đổi số bài bản được triển khai ngay từ giai đoạn đầu. Không giống như nhiều tạp chí khoa học khác trong nước còn đang loay hoay với việc số hóa dữ liệu, JSTT đã xây dựng một hạ tầng xuất bản số hiện đại và khép kín ngay từ những số đầu tiên.

Trọng tâm của chiến lược chuyển đổi số tại JSTT là việc xây dựng hệ thống quản lý tòa soạn điện tử hoàn chỉnh, được vận hành theo mô hình Open Journal Systems (OJS) - một tiêu chuẩn quốc tế được nhiều tạp chí khoa học hàng đầu thế giới sử dụng. Hệ thống này cho phép số hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận bài, phản biện, biên tập đến xuất bản, tạo ra một quy trình xuất bản điện tử khép kín và minh bạch.

Đi cùng với đó, JSTT đã triển khai việc cấp mã định danh DOI (Digital Object Identifier) thông qua hệ thống Crossref - một yêu cầu bắt buộc đối với các tạp chí muốn tham gia vào hệ thống chỉ mục quốc tế. Mỗi bài báo được công bố trên JSTT đều có một mã DOI riêng, giúp việc truy cập, trích dẫn và kiểm chứng nguồn trở nên dễ dàng và chính xác.

Việc chuẩn hóa hệ thống trích dẫn và tài liệu tham khảo cũng được JSTT đặc biệt chú trọng. Không giống như nhiều tạp chí trong nước còn pha trộn nhiều chuẩn trích dẫn khác nhau, JSTT đã thống nhất áp dụng các chuẩn quốc tế như APA, IEEE và Vancouver một cách nhất quán, giúp bài báo dễ dàng được nhận diện và truy xuất trong các cơ sở dữ liệu lớn.

Bên cạnh đó, đội ngũ quản trị dữ liệu của JSTT cũng được đào tạo bài bản để đảm bảo chất lượng dữ liệu luôn đạt chuẩn quốc tế. Tạp chí không chỉ đơn thuần là nơi đăng tải bài báo mà còn thực hiện đầy đủ các yêu cầu về metadata (dữ liệu mô tả), giúp các bài báo dễ dàng được các hệ thống chỉ mục quốc tế thu thập và phân loại.

Chính nhờ nền tảng số vững chắc này, JSTT đã dần khẳng định được vị thế của một tạp chí khoa học có trình độ quản trị và vận hành tiệm cận với chuẩn mực quốc tế ngay từ những ngày đầu hoạt động. Đây chính là nền tảng quan trọng để tạp chí có thể đáp ứng được những yêu cầu khắt khe nhất của các hệ thống chỉ mục quốc tế lớn như Scopus.

Chuẩn hóa quy trình biên tập và phản biện

Một yếu tố không kém phần quan trọng khác làm nên thành công của JSTT chính là việc chuẩn hóa quy trình biên tập và phản biện. Ngay từ khi thành lập, tạp chí đã xác định không thể đợi đến khi chuẩn bị hồ sơ xét duyệt Scopus mới bắt đầu chuẩn hóa mà phải thực hiện ngay từ những số đầu tiên.

Quy trình phản biện của JSTT được thực hiện theo mô hình double-blind (kín hai chiều) - nghĩa là cả tác giả và phản biện viên đều không biết danh tính của nhau. Đây là một tiêu chuẩn đảm bảo tính khách quan và công bằng trong đánh giá bài báo.

Bên cạnh đó, tạp chí cũng đặc biệt chú trọng đến vấn đề đạo đức xuất bản và liêm chính nghiên cứu. Các quy định về bình duyệt độc lập, xung đột lợi ích, và quy tắc ứng xử của tác giả được thực hiện một cách nghiêm túc và minh bạch, không chỉ dừng lại ở "tuyên bố trên website" mà được thể hiện bằng những bằng chứng cụ thể trong hồ sơ biên tập của từng bài báo.

Việc xây dựng hội đồng biên tập có yếu tố quốc tế cũng là một điểm nhấn quan trọng. JSTT đã mời các nhà khoa học uy tín trong nước và quốc tế tham gia vào ban biên tập, tạo nên một mạng lưới học thuật phong phú, từ đó nâng cao chất lượng phản biện và công bố. Chính sự quốc tế hóa thực chất này - chứ không chỉ hình thức - đã giúp tạp chí thu hút được các nhà khoa học gửi bài, tìm đọc và trích dẫn.

Hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí

Một trong những bài học quý giá mà PGS.TS Nguyễn Hoàng Long, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng UTT thường xuyên nhấn mạnh khi chia sẻ về mô hình JSTT chính là việc xây dựng hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí. Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Long, "muốn có tạp chí quốc tế, trước hết phải có chất lượng khoa học quốc tế; muốn có trích dẫn quốc tế phải tạo ra tri thức có giá trị quốc tế và muốn tạp chí phát triển bền vững phải xây dựng được hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí".

Hệ sinh thái này bao gồm các nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, các hội thảo khoa học quốc tế và mạng lưới cộng tác viên quốc tế. UTT đã không chỉ tập trung đầu tư riêng cho tạp chí mà còn xây dựng một môi trường nghiên cứu sôi động, nơi các nhà khoa học có thể phát triển những công trình nghiên cứu chất lượng cao, từ đó tạo nguồn bài báo có giá trị cho tạp chí.

Nhà trường thường xuyên tổ chức các hội thảo khoa học, các buổi tọa đàm chuyên đề, cũng như các chương trình hướng dẫn công bố quốc tế dành cho giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên. Đặc biệt, việc kết nối và hợp tác quốc tế để các nhà khoa học trên thế giới tham gia một cách thực chất vào hệ sinh thái khoa học của nhà trường đã tạo ra một mạng lưới nghiên cứu rộng khắp, góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của tạp chí.

Bước ngoặt lịch sử và định hướng phát triển

Sau hơn ba năm không ngừng nỗ lực, ngày 02/02/2025 đã trở thành một dấu mốc lịch sử với UTT khi JSTT chính thức được chấp nhận vào cơ sở dữ liệu Scopus - một trong hai hệ thống chỉ mục khoa học uy tín nhất thế giới. Đây là một thành công đáng tự hào không chỉ với riêng tạp chí mà còn với toàn bộ hành trình phát triển học thuật và hội nhập quốc tế của nhà trường. Đặc biệt, chỉ sau 1 năm gia nhập Scopus, Tạp chí JSTT được nâng hạng từ Q4 lên Q3, thể hiện uy tín và ảnh hưởng học thuật của Tạp chí ngày càng sâu rộng trong các lĩnh vực đăng tải.

Thành công này càng có ý nghĩa hơn khi JSTT là một trong số rất ít tạp chí học thuật do chính cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam xuất bản được Scopus chấp thuận. Điều này góp phần định vị rõ ràng hơn thương hiệu học thuật của UTT, khẳng định rằng nhà trường không chỉ đào tạo tốt mà còn có năng lực nghiên cứu chuyên sâu ở các lĩnh vực mũi nhọn như kỹ thuật, công nghệ và giao thông vận tải.

Trong chiến lược phát triển sắp tới, JSTT đặc biệt chú trọng đến việc quốc tế hóa hoạt động một cách sâu rộng hơn, tăng cường liên kết với các chuyên gia và nhà khoa học uy tín trong nước và quốc tế. Hình thành và phát triển các chuyên trang hướng tới chuẩn quốc tế và từng bước nâng cao thứ hạng của Tạp chí.

Câu chuyện thành công của JSTT không chỉ là niềm tự hào riêng của UTT mà còn mang đến nhiều bài học quý giá cho hệ thống các tạp chí khoa học Việt Nam. Giá trị lớn nhất của trường hợp JSTT không nằm ở một chỉ mục hay một thứ hạng cụ thể, mà ở việc chứng minh một trường đại học Việt Nam hoàn toàn có thể chủ động xây dựng thương hiệu xuất bản khoa học của chính mình, làm chủ toàn bộ quy trình biên tập - phản biện, hạ tầng số, mạng lưới học thuật và định hướng phát triển. Đây là cột mốc quan trọng, đánh dấu bước tiến nổi bật của UTT trong chiến lược phát triển học thuật và hội nhập quốc tế.

Phong Vũ