Nâng cao kỹ năng số cho người cao tuổi trong xã hội số

Từng bước thu hẹp khoảng cách số

Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách thức con người tiếp cận thông tin, giao tiếp và thực hiện các hoạt động thường ngày. Điện thoại thông minh, mạng xã hội, ứng dụng định danh điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và dịch vụ công trực tuyến ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và sử dụng các tiện ích này giữa các nhóm dân cư vẫn có sự khác biệt, trong đó người cao tuổi là nhóm cần được quan tâm hỗ trợ.

Đối với người cao tuổi, kỹ năng số không chỉ là khả năng sử dụng thiết bị điện tử mà còn bao gồm việc tìm kiếm, tiếp nhận và đánh giá thông tin, thực hiện các giao dịch trực tuyến, giao tiếp trên môi trường mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Khi được trang bị những kỹ năng cần thiết, người cao tuổi có thể chủ động hơn trong sinh hoạt, duy trì kết nối với gia đình, bạn bè và tiếp cận các dịch vụ phục vụ đời sống.

Trên thực tế, không ít người cao tuổi còn gặp khó khăn khi sử dụng công nghệ do hạn chế về thị lực, khả năng thao tác, điều kiện tiếp cận thiết bị hoặc chưa quen với các ứng dụng mới. Tâm lý e ngại, sợ thao tác sai, lo lắng trước nguy cơ lừa đảo trực tuyến cũng có thể khiến một bộ phận người cao tuổi chưa mạnh dạn sử dụng các tiện ích số.

Vì vậy, nâng cao kỹ năng số cho người cao tuổi cần được xem là một nội dung quan trọng trong quá trình phổ cập kỹ năng số cho toàn dân.

Mục tiêu hướng tới khả năng ứng dụng công nghệ vào những nhu cầu cụ thể, từng bước hình thành thói quen sử dụng dịch vụ số an toàn và hiệu quả cho người cao tuổi.

Phổ cập kỹ năng số từ những nhu cầu thiết thực

Để hoạt động phổ cập kỹ năng số đạt hiệu quả, nội dung hướng dẫn cần xuất phát từ nhu cầu thực tế và khả năng tiếp thu của người cao tuổi.

Thay vì bắt đầu bằng những kiến thức công nghệ phức tạp, việc đào tạo nên tập trung vào các kỹ năng cơ bản như sử dụng điện thoại thông minh, cài đặt ứng dụng, tìm kiếm thông tin, gọi điện video, trao đổi qua mạng xã hội và sử dụng các tiện ích trực tuyến phổ biến.

Ông Lê Hồng Sơn, phường Hạ Đình, TP Hà Nội chia sẻ: “Ban đầu, tôi khá lúng túng khi sử dụng các ứng dụng trên điện thoại, nhất là những thao tác liên quan đến dịch vụ công trực tuyến hay thanh toán không dùng tiền mặt. Khi được con cháu hướng dẫn từng bước và tự mình thực hành nhiều lần, tôi thấy việc sử dụng công nghệ không quá khó. Điều quan trọng là có người hướng dẫn kiên nhẫn, nội dung dễ hiểu và được thực hành ngay với những nhu cầu của bản thân”.

Kỹ năng số với người cao tuổi cần thiết thực, áp dụng được ngay vào cuộc sống như: định danh điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, tra cứu thông tin y tế và tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Việc lựa chọn nội dung phù hợp với nhu cầu sẽ giúp người học nhận thấy lợi ích thiết thực của công nghệ, từ đó tăng động lực học tập và chủ động thực hành.

Phương pháp hướng dẫn cũng đóng vai trò quan trọng. Người cao tuổi thường cần thời gian làm quen và thực hành nhiều lần để ghi nhớ thao tác. Do đó, các lớp học kỹ năng số nên được tổ chức theo hướng trực quan, dễ hiểu, có người hướng dẫn trực tiếp và tạo điều kiện để học viên tự thao tác trên thiết bị của mình.

Việc kết hợp giữa tập huấn tập trung và hỗ trợ tại cộng đồng sẽ giúp người học được giải đáp những vướng mắc phát sinh trong quá trình sử dụng. Mô hình người biết hướng dẫn người chưa biết, cán bộ đoàn thể hỗ trợ hội viên và thanh niên đồng hành cùng người cao tuổi có thể góp phần mở rộng phạm vi phổ cập kỹ năng số, đồng thời tạo môi trường học tập gần gũi, thân thiện.

Đặc biệt, gia đình cần phát huy vai trò đồng hành trong quá trình người cao tuổi tiếp cận công nghệ. Sự kiên nhẫn hướng dẫn của con cháu, cùng việc khuyến khích người cao tuổi tự thực hành thay vì làm thay hoàn toàn, sẽ giúp họ từng bước hình thành khả năng sử dụng thiết bị độc lập.

Nâng cao kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn

Bên cạnh khả năng khai thác tiện ích, an toàn số là nội dung không thể thiếu trong chương trình nâng cao kỹ năng số cho người cao tuổi. Môi trường mạng mang lại nhiều cơ hội kết nối và tiếp cận thông tin, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ lừa đảo, giả mạo danh tính, đánh cắp dữ liệu cá nhân và phát tán thông tin sai lệch.

Người cao tuổi cần được trang bị kiến thức nhận diện các dấu hiệu bất thường trong cuộc gọi, tin nhắn, đường dẫn và giao dịch trực tuyến. Những nguyên tắc cơ bản như không cung cấp mật khẩu, mã xác thực cho người khác; không chuyển tiền khi chưa xác minh thông tin; không truy cập đường dẫn đáng ngờ và chủ động kiểm chứng nguồn tin cần được hướng dẫn thường xuyên, bằng những tình huống cụ thể, dễ hiểu.

Việc phổ biến kiến thức an toàn số cần gắn với quá trình thực hành sử dụng ứng dụng. Khi người cao tuổi biết cách nhận diện rủi ro và xử lý những tình huống phổ biến, họ sẽ tự tin hơn khi tham gia môi trường số, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào người thân trong các hoạt động trực tuyến.

Bên cạnh đó, các nền tảng và dịch vụ số cũng cần chú trọng tính thuận tiện, dễ sử dụng đối với người cao tuổi. Giao diện rõ ràng, hướng dẫn đơn giản, quy trình thao tác hợp lý và các kênh hỗ trợ dễ tiếp cận sẽ góp phần giảm rào cản khi sử dụng công nghệ.

Phát huy vai trò cộng đồng trong phổ cập kỹ năng số

TS. Phạm Ngọc Minh, Viện Công nghệ thông tin, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam cho biết: “Không nên xem phổ cập kỹ năng số đơn thuần là hướng dẫn người cao tuổi sử dụng thiết bị. Điều quan trọng hơn là giúp họ hiểu công nghệ có thể giải quyết nhu cầu gì trong cuộc sống, biết lựa chọn thông tin đáng tin cậy và nhận diện những nguy cơ trên môi trường mạng. Các chương trình đào tạo cần chia thành từng bước, tăng thời lượng thực hành, có cơ chế hỗ trợ sau tập huấn và đánh giá bằng khả năng sử dụng thực tế của người học”.

Nâng cao kỹ năng số cho người cao tuổi là nhiệm vụ cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức đoàn thể, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số, gia đình và cộng đồng. Trong đó, các tổ chức hội có đông hội viên cao tuổi có thể trở thành lực lượng nòng cốt trong tuyên truyền, khảo sát nhu cầu, tổ chức tập huấn và duy trì hoạt động hỗ trợ tại cơ sở.

Việc xây dựng các mô hình hướng dẫn kỹ năng số tại cộng đồng cần gắn với điều kiện thực tế của từng địa bàn, bảo đảm người cao tuổi ở cả khu vực đô thị và nông thôn đều có cơ hội tiếp cận. Các hoạt động tập huấn nên được tổ chức thường xuyên, có nội dung phù hợp với từng trình độ, đồng thời khuyến khích người học trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau.

Cùng với mở rộng phạm vi đào tạo, cần chú trọng đánh giá hiệu quả dựa trên khả năng ứng dụng thực tế. Kết quả phổ cập kỹ năng số không chỉ được đo bằng số người tham gia tập huấn mà còn thể hiện ở việc người cao tuổi có thể tự thực hiện các thao tác cơ bản, sử dụng được những dịch vụ cần thiết và biết cách bảo vệ bản thân trên môi trường mạng.

Theo góc nhìn khoa học, nâng cao kỹ năng số cho người cao tuổi cần được triển khai theo hướng lấy người sử dụng làm trung tâm, chú trọng khả năng tiếp cận, tính dễ sử dụng và an toàn.

Về lâu dài, nâng cao kỹ năng số cho người cao tuổi cần gắn với tinh thần học tập suốt đời, tạo điều kiện để mỗi người tiếp tục cập nhật kiến thức và thích ứng với sự phát triển của công nghệ. Khi được hỗ trợ đúng cách, người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng các tiện ích số mà còn có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm sống và đóng góp tích cực cho cộng đồng.

Phổ cập kỹ năng số cho người cao tuổi vì thế không đơn thuần là hướng dẫn sử dụng thiết bị, mà còn là giải pháp thúc đẩy tiếp cận bình đẳng với thông tin và dịch vụ, nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo đảm tính bao trùm của chuyển đổi số. Sự đồng hành của gia đình, cộng đồng và các tổ chức liên quan sẽ góp phần giúp người cao tuổi tự tin hơn, chủ động hơn và không bị bỏ lại phía sau trong xã hội số./.

L.H