Chuyển đổi số báo chí: Con người phải là trung tâm trong kỷ nguyên AI

Công nghệ thay đổi cách làm báo, không thay thế trách nhiệm nghề nghiệp

Chuyển đổi số đang đưa hoạt động báo chí vượt ra ngoài khuôn khổ sản xuất và xuất bản nội dung truyền thống. Nhà báo ngày nay không chỉ cần tìm kiếm, kiểm chứng và truyền tải thông tin, mà còn phải làm việc với dữ liệu, nền tảng số, các định dạng đa phương tiện và những công cụ công nghệ mới. Sự phát triển nhanh chóng của AI tiếp tục thúc đẩy quá trình chuyển đổi này, đồng thời đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách thức tổ chức công việc trong tòa soạn.

Theo Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 348/QĐ-TTg ngày 6/4/2023, mục tiêu là xây dựng các cơ quan báo chí theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; đổi mới hiệu quả hoạt động, nâng cao trải nghiệm độc giả và phát triển ngành công nghiệp nội dung số. Những định hướng này đòi hỏi không chỉ đầu tư công nghệ, mà còn đổi mới phương thức quản trị và phát triển nguồn nhân lực.

Trong thực tế, AI có thể hỗ trợ phiên âm phỏng vấn, tóm tắt tài liệu, dịch thuật, phân loại dữ liệu và tạo bản thảo ban đầu. Các công việc có tính lặp lại được xử lý nhanh hơn có thể giúp phóng viên dành nhiều thời gian cho điều tra, phân tích, xác minh và tiếp cận nhân vật. Tuy nhiên, tốc độ xử lý không đồng nghĩa với chất lượng thông tin; khả năng tạo ra một văn bản hoàn chỉnh cũng không đồng nghĩa với năng lực thực hiện đầy đủ quy trình báo chí.

AI có thể đưa ra câu trả lời thiếu căn cứ, diễn giải sai ngữ cảnh hoặc tạo ra những thông tin nghe có vẻ hợp lý nhưng không chính xác. Công nghệ cũng có thể tái tạo thiên kiến từ dữ liệu đầu vào và không tự chịu trách nhiệm về hậu quả của nội dung được xuất bản.

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là nhà báo có bị AI thay thế hay không, mà là các cơ quan báo chí tổ chức lại công việc như thế nào để khai thác lợi ích công nghệ, đồng thời bảo vệ những giá trị không thể thiếu của nghề báo: tính chính xác, độc lập, khách quan, trách nhiệm giải trình và phục vụ lợi ích công chúng.

Năng lực mới của nhà báo trong môi trường số

Khi AI tham gia ngày càng nhiều vào quy trình sản xuất nội dung, yêu cầu đối với người làm báo cũng thay đổi. Bên cạnh kỹ năng viết, phỏng vấn, biên tập và xử lý thông tin, nhà báo cần có khả năng sử dụng công cụ số, phân tích dữ liệu, đánh giá nguồn tin và nhận diện giới hạn của công nghệ.

Trước hết, năng lực sử dụng AI cần được hiểu rộng hơn việc biết đặt câu lệnh để tạo văn bản. Người làm báo phải xác định được công việc nào có thể giao cho công cụ hỗ trợ, dữ liệu nào được phép sử dụng, kết quả nào cần kiểm chứng và khi nào phải quay lại nguồn thông tin ban đầu. Đây là điều kiện để AI hỗ trợ tác nghiệp thay vì tạo thêm một tầng rủi ro cho quy trình biên tập.

Thứ hai, kỹ năng kiểm chứng thông tin càng trở nên quan trọng trong môi trường có nhiều nội dung được tạo hoặc chỉnh sửa bằng công nghệ. Hình ảnh, video, giọng nói giả mạo có thể được sử dụng để xuyên tạc sự kiện hoặc làm sai lệch nhận thức của công chúng. Trong những trường hợp này, nhà báo cần kết hợp xác minh nguồn phát tán, thời điểm xuất hiện, bối cảnh, đối chiếu với nguồn độc lập và sử dụng công cụ kỹ thuật khi cần thiết.

Thứ ba, năng lực phân tích dữ liệu và tư duy phản biện cần được tăng cường. AI có thể phát hiện xu hướng hoặc mối liên hệ trong tập dữ liệu lớn, nhưng người làm báo phải đánh giá xem kết quả có ý nghĩa gì, dữ liệu có đầy đủ hay không và liệu có những yếu tố nào chưa được phản ánh. Nếu thiếu năng lực chuyên môn, người sử dụng dễ tiếp nhận kết quả do máy tạo ra như một kết luận đã được xác nhận.

UNESCO trong tài liệu Reporting on Artificial Intelligence: A Handbook for Journalism Educators nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trang bị kiến thức về cách AI hoạt động, tiềm năng, giới hạn và tác động xã hội của công nghệ. Giáo dục báo chí vì vậy cần giúp người học không chỉ sử dụng công cụ mà còn hiểu AI, đặt câu hỏi về cách công nghệ được phát triển, triển khai và ảnh hưởng đến con người.

Đào tạo phải gắn với quy trình thực tế của tòa soạn

Một trong những thách thức của chuyển đổi số là khoảng cách giữa tốc độ phát triển công nghệ và khả năng tiếp nhận của đội ngũ. Nếu nhà báo chủ yếu tự tìm hiểu công cụ qua trải nghiệm cá nhân, cách sử dụng có thể thiếu thống nhất, khó kiểm soát rủi ro và không đáp ứng đầy đủ yêu cầu về bảo mật, bản quyền hay xác minh thông tin.

Do đó, đào tạo AI cần được triển khai có hệ thống, gắn với từng vị trí công việc và nhiệm vụ cụ thể. Phóng viên cần được hướng dẫn sử dụng AI trong thu thập, phân tích và xử lý thông tin; biên tập viên cần biết đánh giá đầu ra, phát hiện lỗi và kiểm soát chất lượng; cán bộ quản lý cần hiểu các yêu cầu về dữ liệu, bảo mật, bản quyền, chi phí và trách nhiệm khi đưa công nghệ vào vận hành.

Các chương trình đào tạo nên kết hợp kiến thức nền tảng với tình huống nghiệp vụ. Chẳng hạn, khi sử dụng AI để tóm tắt một văn bản chính sách, người học phải biết kiểm tra lại điều khoản, số liệu và phạm vi áp dụng trong văn bản gốc. Khi dùng công cụ phân tích dữ liệu, cần xem xét nguồn thu thập, phương pháp xử lý và giới hạn của kết quả. Khi tạo hình ảnh hoặc âm thanh, cần phân biệt rõ nội dung minh họa với tư liệu phản ánh sự kiện có thật.

Đào tạo cũng không nên dừng lại sau một vài khóa học. Công nghệ thay đổi liên tục, trong khi các rủi ro và yêu cầu pháp lý có thể phát sinh theo từng loại hình ứng dụng. Tòa soạn cần hình thành văn hóa học tập liên tục, khuyến khích chia sẻ kinh nghiệm và đánh giá định kỳ hiệu quả sử dụng công cụ.

Đối với cơ quan báo chí có nguồn lực hạn chế, có thể bắt đầu bằng những nhiệm vụ ít rủi ro, dễ đo lường hiệu quả như phiên âm, tìm kiếm tư liệu hoặc phân loại nội dung. Sau giai đoạn thử nghiệm, tòa soạn đánh giá chất lượng đầu ra, thời gian tiết kiệm được, chi phí vận hành và những vấn đề phát sinh trước khi mở rộng phạm vi ứng dụng. Cách tiếp cận này giúp đào tạo gắn với nhu cầu thực tế, tránh đầu tư công nghệ nhưng thiếu năng lực sử dụng.

Quản trị AI: Điều kiện bảo đảm tính chính xác và niềm tin công chúng

Cùng với đào tạo, xây dựng quy định nội bộ về sử dụng AI là yêu cầu quan trọng đối với các tòa soạn. Nếu thiếu nguyên tắc thống nhất, việc sử dụng công cụ có thể dẫn đến tình trạng đưa dữ liệu nhạy cảm lên nền tảng bên ngoài, sử dụng nội dung không rõ nguồn gốc hoặc xuất bản thông tin chưa được kiểm chứng.

Một cơ chế quản trị phù hợp cần xác định rõ những công việc được phép sử dụng AI, các loại dữ liệu không được đưa vào hệ thống, yêu cầu kiểm tra kết quả và trách nhiệm của từng vị trí trong quy trình xuất bản. Đặc biệt, nội dung liên quan đến sức khỏe, pháp luật, bầu cử, thiên tai hoặc những vấn đề có thể gây tác động lớn đến xã hội cần được đánh giá rủi ro kỹ lưỡng và kiểm chứng nghiêm ngặt.

Nguyên tắc quan trọng là trách nhiệm cuối cùng đối với nội dung xuất bản phải thuộc về con người. Nhà báo và biên tập viên không thể viện dẫn việc sử dụng AI để thay thế trách nhiệm xác minh nguồn tin, kiểm tra dữ kiện hay xử lý sai sót. Nếu AI hỗ trợ đáng kể vào quá trình tạo lập hoặc biến đổi nội dung, tòa soạn cũng cần xem xét mức độ minh bạch phù hợp để công chúng không bị hiểu nhầm về bản chất của thông tin.

Tại Việt Nam, yêu cầu sử dụng AI có trách nhiệm trong báo chí đã được đặt ra trong các trao đổi chuyên môn. Theo thông tin của UNESCO về hội thảo tổ chức tại Hà Nội ngày 7/1/2026, các đại biểu nhấn mạnh AI có thể hỗ trợ hoạt động báo chí nhưng không thay thế phán đoán chuyên môn, trách nhiệm của nhà báo và sự giám sát của con người. Các yêu cầu về xác minh, minh bạch và trách nhiệm giải trình càng quan trọng khi AI được sử dụng trong truyền thông về biến đổi khí hậu và thiên tai. Bên cạnh đó, quản trị AI cần gắn với bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, quyền tác giả và an toàn thông tin. Cơ quan báo chí cần cân nhắc điều khoản sử dụng của nền tảng công nghệ, quyền lưu trữ dữ liệu, khả năng sử dụng dữ liệu đầu vào để huấn luyện hệ thống và nguy cơ rò rỉ thông tin. Đối với dữ liệu chưa công bố, tài liệu nội bộ hoặc thông tin có thể nhận diện nguồn tin, việc sử dụng công cụ bên ngoài cần được kiểm soát chặt chẽ.

Phát triển AI có trách nhiệm, giữ vững giá trị cốt lõi của báo chí

Để AI trở thành động lực nâng cao chất lượng báo chí, các cơ quan báo chí cần chuyển từ cách tiếp cận thiên về công cụ sang cách tiếp cận tổng thể, kết hợp công nghệ, nhân lực, dữ liệu và quản trị. Đây không chỉ là nhiệm vụ của bộ phận kỹ thuật mà cần sự tham gia của lãnh đạo cơ quan báo chí, bộ phận biên tập, phóng viên, chuyên gia pháp lý và những người phụ trách an toàn thông tin.

Trước hết, mỗi tòa soạn cần đánh giá mức độ sẵn sàng của mình, xác định nhu cầu ưu tiên và lựa chọn giải pháp phù hợp với nguồn lực. Việc triển khai nên có mục tiêu rõ ràng, tiêu chí đánh giá cụ thể và cơ chế theo dõi rủi ro. Hiệu quả không chỉ được đo bằng số lượng công cụ được sử dụng hay tốc độ xuất bản, mà còn phải phản ánh chất lượng thông tin, mức độ chính xác, hiệu quả vận hành và lợi ích đối với độc giả.

Tiếp đó, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan báo chí, cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ để chia sẻ kinh nghiệm, phát triển kỹ năng và tìm kiếm giải pháp phù hợp với tiếng Việt cũng như đặc thù của báo chí Việt Nam. Sự hợp tác này có thể giúp giảm chi phí thử nghiệm, hạn chế đầu tư trùng lặp và tạo điều kiện để các cơ quan báo chí có quy mô khác nhau tiếp cận công nghệ.

Ở góc độ quản lý, việc thúc đẩy chuyển đổi số cần song hành với hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, nâng cao năng lực nhân lực và bảo đảm các nguyên tắc về tính chính xác, minh bạch, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm nghề nghiệp. Những vấn đề mới phát sinh từ công nghệ cần được theo dõi, đánh giá và xử lý trên cơ sở phù hợp với quy định pháp luật và đặc thù hoạt động báo chí.

Trong kỷ nguyên AI, lợi thế của nhà báo không chỉ nằm ở khả năng sản xuất nội dung nhanh hơn máy móc. Giá trị cốt lõi của nghề báo vẫn là phát hiện vấn đề có ý nghĩa, tiếp cận nguồn tin, kiểm chứng sự thật, giải thích bối cảnh và chịu trách nhiệm trước công chúng. Công nghệ có thể hỗ trợ những công việc này, nhưng không thể tự thay thế phán đoán nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Vì vậy, mục tiêu của chuyển đổi số báo chí không nên dừng ở việc đưa AI vào tòa soạn, mà phải hướng đến xây dựng một môi trường làm báo trong đó công nghệ được sử dụng hiệu quả, đội ngũ được trang bị năng lực phù hợp và chất lượng thông tin luôn được đặt lên hàng đầu. Lấy con người làm trung tâm chính là điều kiện để báo chí làm chủ công nghệ, thay vì bị cuốn theo tốc độ phát triển của công nghệ.

L.H