Phát huy nguồn lực phụ nữ dân tộc thiểu số trong thúc đẩy du lịch
Trong phát triển du lịch tại khu vực miền núi, phụ nữ dân tộc thiểu số là hạt nhân giữ vai trò then chốt khi vừa trực tiếp truyền tải tri thức truyền thống, vừa tham gia vận hành chuỗi dịch vụ bản địa. Để phát huy tối đa nguồn lực này, việc bảo đảm vai trò làm chủ sinh kế và nâng cao năng lực tham gia quyết định chính sách phát triển của phụ nữ là yếu tố mang tính quyết định.
Chuyển hóa tri thức truyền thống trong đời sống du lịch đương đại
Ở các cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi, phụ nữ là lực lượng chính nắm giữ và thực hành tri thức dân gian gắn liền với đời sống đời thường: từ nghệ thuật ẩm thực, kỹ thuật thêu dệt, chế tác thủ công đến các quy chuẩn sinh hoạt văn hóa lâu đời.
Chính những vốn sống được tích lũy qua nhiều thế hệ này chính là nền tảng cốt lõi định hình bản sắc biệt lập cho từng điểm đến du lịch, bởi trên thực tế sau đại dịch Covid 19, giá trị cạnh tranh của du lịch phụ thuộc lớn vào tính bản địa và sự trải nghiệm chân thực. Khách du lịch không chỉ tham quan cảnh quan thiên nhiên mà có nhu cầu tìm hiểu phương thức sản xuất, trải nghiệm nghề truyền thống và không gian văn hóa bản địa.
Bằng sự am hiểu sâu sắc về đời sống cộng đồng, phụ nữ đóng vai trò cầu nối trực tiếp, đưa các giá trị di sản phi vật thể vào chuỗi cung ứng sản phẩm du lịch một cách tự nhiên và bền vững.
Thực tiễn tại làng nghề Dìa Trên (xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng) là một minh chứng điển hình. Trong khuôn khổ tuyến du lịch phía Đông thuộc Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, nghề làm giấy bản truyền thống của người Nùng do các nghệ nhân nữ nắm giữ đã được đưa vào chuỗi trải nghiệm thực tế.
Trên cơ sở kỹ thuật cổ truyền, các sản phẩm mới như quà lưu niệm, đồ thủ công và tranh thư pháp đã được nghiên cứu phát triển để đáp ứng nhu cầu thị trường. Cách làm này không chỉ góp phần bảo tồn nghề cổ, mà còn chuyển hóa di sản thành sản phẩm thương mại có giá trị gia tăng cao.
Mô hình giấy bản Dìa Trên cho thấy phụ nữ dân tộc thiểu số không chỉ dừng lại ở vai trò lưu giữ kỹ thuật thủ công, mà hoàn toàn có năng lực đổi mới sản phẩm, kết nối di sản với thị trường. Khi có môi trường tổ chức và hạ tầng quảng bá phù hợp, tri thức bản địa sẽ trở thành nguồn thu nhập ổn định cho hộ gia đình và cộng đồng.
Để phụ nữ dân tộc thiểu số làm chủ sinh kế du lịch
Có thể thấy, thông qua các hoạt động như cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm và sản xuất hàng thủ công bản địa, phụ nữ dân tộc thiểu số có thêm cơ hội tạo thu nhập từ những kỹ năng và tri thức sẵn có. Nguồn thu này góp phần cải thiện kinh tế gia đình, đồng thời tạo điều kiện để họ chủ động hơn trong các quyết định chi tiêu và đầu tư phát triển sinh kế. Quá trình làm du lịch cũng giúp phụ nữ tích lũy kinh nghiệm giao tiếp, quản lý tài chính, ứng dụng công nghệ thông tin và tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, tham gia cung cấp dịch vụ chưa đồng nghĩa với việc phụ nữ có tiếng nói tương xứng trong hoạt động kinh doanh và phát triển du lịch tại địa phương. Nếu chủ yếu đảm nhiệm các công việc trực tiếp như nấu ăn, dọn dẹp, làm thủ công và phục vụ khách nhưng ít có cơ hội tham gia quyết định về đầu tư, tổ chức kinh doanh hay phân chia lợi ích, vai trò của họ vẫn bị giới hạn. Vì vậy, cần tạo điều kiện để phụ nữ tham gia xây dựng kế hoạch, quản lý mô hình du lịch và chủ động phát triển sản phẩm.
Việc hình thành các nhóm liên kết, tổ hợp tác và hợp tác xã có thể giúp phụ nữ chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp cung ứng dịch vụ và kết nối với doanh nghiệp lữ hành, qua đó họ có thêm cơ hội tự quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường và giảm sự phụ thuộc vào hoạt động riêng lẻ.
Để phụ nữ tham gia hiệu quả hơn, cần tháo gỡ những khó khăn về kỹ năng nghề nghiệp, ngoại ngữ, công nghệ số và khả năng tiếp cận nguồn vốn. Các sở, ngành và địa phương cần phối hợp với doanh nghiệp du lịch tổ chức đào tạo gắn với nhu cầu thực tế, tập trung vào những kỹ năng như quản lý cơ sở lưu trú, quản lý tài chính và tiếp thị số... Việc hướng dẫn thực hành tại chỗ sẽ giúp phụ nữ vận dụng kiến thức vào công việc và nâng cao khả năng tự tổ chức hoạt động kinh doanh.
Cùng với đào tạo, cần mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn vốn phù hợp, hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm thủ công và tăng cường kết nối giữa các cơ sở du lịch do phụ nữ tham gia hoặc làm chủ với doanh nghiệp lữ hành. Các chương trình hỗ trợ cũng cần tính đến đặc điểm văn hóa, điều kiện kinh tế và nhu cầu của từng địa phương, thay vì áp dụng một mô hình chung.
Bên cạnh đó, việc nâng cao vai trò kinh tế của phụ nữ cần đi đôi với thúc đẩy bình đẳng giới trong gia đình và cộng đồng. Sự chia sẻ trách nhiệm chăm sóc gia đình, cùng cơ hội tham gia thực chất vào các quyết định quản lý và phát triển du lịch, sẽ giúp phụ nữ có thêm điều kiện phát huy năng lực.
Phát huy vai trò của phụ nữ dân tộc thiểu số trong thúc đẩy du lịch vì thế không chỉ dừng ở việc tạo thêm việc làm, mà còn đòi hỏi những điều kiện để họ chủ động phát triển sinh kế và tham gia quản lý hoạt động du lịch. Gắn kết tri thức bản địa với nhu cầu thị trường, đồng thời bảo đảm lợi ích của người dân và gìn giữ các giá trị văn hóa, là hướng đi cần được tiếp tục quan tâm trong phát triển du lịch tại các địa phương miền núi./.