Khi công nghệ chạm vào khung dệt người Mông

Từ nghề truyền thống đến xưởng sản xuất tại nhà

Ở nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, nghề dệt thổ cẩm không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ đời sống mà còn lưu giữ những dấu ấn văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, khi sản xuất chủ yếu dựa vào phương thức truyền thống và thị trường bó hẹp trong địa phương, nghề dệt khó mở rộng quy mô và tạo thêm thu nhập.

Chị Má Thị Mảo, người Mông ở tổ dân phố Gia Khâu 2, phường Đoàn Kết, tỉnh Lai Châu đã quyết tâm thay đổi, bắt đầu từ việc tiếp cận những cách làm mới.

Trước đây, các sản phẩm thổ cẩm của gia đình chị chủ yếu được tiêu thụ tại chợ truyền thống và trong cộng đồng dân cư. Quy mô sản xuất vì thế còn nhỏ, khả năng tiếp cận khách hàng ngoài địa phương cũng hạn chế. Bước chuyển đến khi chị tham gia các lớp tập huấn về kỹ năng quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội và các lớp đào tạo nghề dệt thổ cẩm do Hội Liên hiệp Phụ nữ phường phối hợp tổ chức.

Từ những kiến thức tiếp nhận được, chị Mảo mạnh dạn đầu tư máy móc và mở một xưởng sản xuất nhỏ ngay tại nhà. Việc đưa máy móc vào sản xuất giúp gia đình nâng cao năng suất, giảm chi phí, đồng thời tạo điều kiện để nghề dệt truyền thống được duy trì trong một phương thức sản xuất phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.

Câu chuyện của chị vì thế không bắt đầu từ một dự án công nghệ quy mô lớn. Đó là quá trình một người làm nghề truyền thống nhận ra những hạn chế trong cách sản xuất cũ, tiếp cận kiến thức mới rồi từng bước đưa máy móc vào công việc vốn được thực hiện chủ yếu bằng phương pháp thủ công.

Sự thay đổi này cũng cho thấy công nghệ không nhất thiết phải xuất hiện ở những mô hình sản xuất hiện đại. Với một hộ gia đình làm nghề truyền thống, một thiết bị phù hợp với điều kiện thực tế cũng có thể tạo ra khác biệt về năng suất và khả năng tổ chức sản xuất.

Đưa sản phẩm từ bản làng lên không gian số

Nếu máy móc giúp thay đổi cách sản xuất, thì nền tảng số mở thêm một con đường để sản phẩm tiếp cận khách hàng.

Sau khi được tập huấn kỹ năng quảng bá trên mạng xã hội, chị Mảo sử dụng các nền tảng số để giới thiệu sản phẩm thổ cẩm. Thay vì chỉ đưa hình ảnh sản phẩm đã hoàn thiện, nội dung giới thiệu còn gắn với câu chuyện về nghề dệt truyền thống và quá trình tạo ra sản phẩm. Cách tiếp cận này giúp người mua có thêm thông tin về giá trị văn hóa phía sau những sản phẩm được làm ra từ nghề truyền thống của người Mông.

Từ chỗ chủ yếu bán tại địa phương, sản phẩm của gia đình chị bắt đầu có khách hàng ở nhiều nơi khác. Lai Châu, Lào Cai và Hà Nội trở thành những thị trường mà khách hàng tìm mua sản phẩm thổ cẩm của gia đình.

Điều đáng chú ý ở đây không nằm riêng ở việc bán được nhiều sản phẩm hơn. Khi thị trường mở rộng, sản phẩm truyền thống cũng có thêm cơ hội được giới thiệu cùng với câu chuyện về người làm ra nó, về nghề dệt và những giá trị văn hóa gắn với sản phẩm.

Đây là điểm có thể tạo nên khác biệt giữa việc bán một món hàng trên mạng và sử dụng công nghệ số để đưa một sản phẩm địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng. Với các sản phẩm thổ cẩm, giá trị không chỉ nằm ở nguyên liệu hay công đoạn sản xuất mà còn ở hoa văn, kỹ thuật dệt và câu chuyện văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Công nghệ nhưng không tách rời nghề truyền thống

Trường hợp của Má Thị Mảo cho thấy quá trình ứng dụng công nghệ ở vùng dân tộc thiểu số có thể diễn ra từ những thay đổi rất cụ thể.

Một mặt, máy móc được đưa vào xưởng để nâng cao năng suất và giảm chi phí sản xuất. Mặt khác, các nền tảng số giúp người làm nghề tiếp cận khách hàng mà không hoàn toàn phụ thuộc vào thị trường truyền thống. Hai thay đổi này bổ trợ cho nhau: sản xuất được mở rộng thì cần thị trường lớn hơn; khi tiếp cận được nhiều khách hàng hơn, người làm nghề lại có thêm động lực duy trì và phát triển sản xuất.

Cách làm này cũng phù hợp với một thực tế đang đặt ra tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Hạ tầng công nghệ và logistics còn chưa đồng đều, trong khi kỹ năng ứng dụng thương mại điện tử của nhiều hộ kinh doanh, hợp tác xã còn hạn chế. Vì vậy, việc nâng cao năng lực số cho chính người dân địa phương trở thành một trong những điều kiện quan trọng để sản phẩm vùng cao tiếp cận thị trường rộng hơn.

Với chị Mảo, công nghệ không thay thế nghề dệt. Những sản phẩm được đưa lên không gian số vẫn bắt nguồn từ nghề truyền thống của người Mông. Máy móc hỗ trợ quá trình sản xuất, còn công nghệ số mở rộng khả năng kết nối với người mua.

Từ một nghề chủ yếu phục vụ thị trường gần nhà, sản phẩm thổ cẩm của gia đình chị đã có thêm cơ hội đến với khách hàng ở những địa phương khác. Quy mô của câu chuyện không lớn, nhưng lại cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: khoa học và công nghệ có thể bắt đầu từ chính những nghề truyền thống của người dân vùng cao, bằng những công cụ vừa sức và phù hợp với nhu cầu thực tế./.

TXB