Không gian tầm thấp: Động lực tăng trưởng mới của Việt Nam

Từ quản lý hoạt động bay đến khai thác một không gian phát triển mới

Một trong những điểm đáng chú ý của Kết luận số 99-KL/TW là sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với không gian tầm thấp. Không gian này không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ quản lý phương tiện và hoạt động bay, mà được xác định là “tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới của đất nước, không gian chủ quyền đặc biệt”, gắn với yêu cầu bảo vệ chủ quyền không phận, chủ quyền dữ liệu, an ninh mạng và các mục tiêu trọng yếu.

Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển dịch từ quản lý phương tiện và hoạt động bay sang khai thác, quản trị và bảo vệ một không gian phát triển mới.

Theo đó, kinh tế không gian tầm thấp không đồng nghĩa với việc phát triển phương tiện bay không người lái (UAV). UAV là một trong những phương tiện công nghệ để khai thác không gian này. Khi kết hợp UAV với trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu, cảm biến, viễn thông, công nghệ định vị, tự động hóa và các nền tảng số, có thể hình thành một hệ sinh thái gồm nghiên cứu, thiết kế, chế tạo phương tiện, phát triển hạ tầng, dữ liệu, vận hành, dịch vụ và các ứng dụng chuyên ngành.

Giá trị của không gian tầm thấp vì vậy không chỉ được đo bằng số lượng UAV được sản xuất hay đưa vào khai thác, mà còn ở khả năng chuyển hóa công nghệ thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ và những giá trị kinh tế - xã hội (KT-XH) mới.

Hướng tới đóng góp khoảng 1,5% GDP vào năm 2045

Kết luận số 99-KL/TW đặt ra những mục tiêu cụ thể cho quá trình hình thành và phát triển kinh tế không gian tầm thấp. Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đưa vào vận hành 3 khu thử nghiệm bay cấp quốc gia, đại diện cho các vùng địa hình khác nhau và tối thiểu 1 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về phương tiện bay không người lái (UAV).

Đến năm 2045, kinh tế không gian tầm thấp được định hướng trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng, một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực và đóng góp khoảng 1,5% GDP quốc gia. Đồng thời, phấn đấu tỷ lệ nội địa hóa các dòng UAV chủ lực phục vụ sản xuất đạt trên 30-40% vào năm 2030, và trên 85% vào năm 2045.

Những mục tiêu này cho thấy định hướng phát triển không gian tầm thấp không dừng ở mở rộng các ứng dụng UAV, mà hướng tới làm chủ công nghệ, phát triển năng lực công nghiệp và từng bước hình thành chuỗi cung ứng trong nước.

Qua đó, năng lực tự chủ về công nghệ, hạ tầng và dữ liệu chiến lược được đặt trong mối quan hệ với quá trình phát triển một lĩnh vực kinh tế - kỹ thuật mới.

Không chỉ phát triển công nghệ, phải hình thành thị trường

Một nội dung đáng chú ý khác là vai trò của Nhà nước trong giai đoạn hình thành thị trường. Theo Kết luận số 99-KL/TW, Nhà nước giữ vai trò định hướng, dẫn dắt thị trường ban đầu thông qua cơ chế đặt hàng, thí điểm và ứng dụng trong khu vực công; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp (DN), viện nghiên cứu và trường đại học tham gia nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa UAV.

Theo cách tiếp cận này, Nhà nước tập trung kiến tạo khuôn khổ pháp lý và quản trị, tiêu chuẩn, quy chuẩn, hạ tầng thiết yếu và thị trường ban đầu; DN giữ vai trò trung tâm trong nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ.

Không gian tầm thấp được định hướng khai thác đa mục tiêu, trong đó có các lĩnh vực như logistics, nông nghiệp, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, giám sát hạ tầng, phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, cấp cứu y tế và đô thị thông minh. Điều này đặt ra yêu cầu gắn phát triển công nghệ với nhu cầu thực tế. Một ứng dụng UAV chỉ tạo ra giá trị KT-XH khi giải quyết được một bài toán cụ thể, chẳng hạn giảm chi phí logistics, nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp, rút ngắn thời gian cấp cứu, hỗ trợ phát hiện nguy cơ thiên tai hoặc nâng cao hiệu quả quản lý hạ tầng.

Nói cách khác, công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ, doanh nghiệp và thị trường.

Mở không gian cho đổi mới sáng tạo đi đôi với quản trị rủi ro

Phát triển một lĩnh vực mới đồng thời đặt ra yêu cầu cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro. Nếu các công nghệ mới chỉ được triển khai sau khi toàn bộ quy định đã hoàn thiện, cơ hội thử nghiệm và phát triển có thể bị hạn chế. Ngược lại, việc mở rộng ứng dụng thiếu cơ chế quản trị phù hợp có thể làm phát sinh những vấn đề liên quan đến an toàn, quốc phòng, an ninh, dữ liệu và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Kết luận số 99-KL/TW yêu cầu hoàn thiện mô hình quản trị quốc gia đối với phát triển kinh tế không gian tầm thấp theo hướng thống nhất, hiện đại, dựa trên dữ liệu, nền tảng số và quản trị rủi ro. Việc quản lý được định hướng theo khu vực hoạt động, phân tầng độ cao, loại hình hoạt động và mức độ rủi ro; đồng thời thực hiện xuyên suốt từ đăng ký, định danh, cấp phép, điều hành, giám sát đến kiểm tra và xử lý vi phạm.

Cùng với đó là việc áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới, với phạm vi, thời hạn, tiêu chí đánh giá, cơ chế giám sát và điều kiện kết thúc hoặc mở rộng được xác định rõ.

Như vậy, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý, mà là tạo không gian phù hợp để thử nghiệm cái mới, đánh giá hiệu quả và nhận diện rủi ro trước khi xem xét mở rộng. Đây cũng là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình phát triển không gian tầm thấp: tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo nhưng phải gắn với bảo đảm chủ quyền, quốc phòng, an ninh và an toàn.

Địa phương giải bài toán thực tiễn

Kết luận cũng đặt ra vai trò của các tỉnh ủy, thành ủy trong khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp. Theo đó, các địa phương được yêu cầu lồng ghép nội dung này vào quy hoạch, kế hoạch phát triển KT-XH; chủ động lựa chọn, đề xuất và tổ chức triển khai các nhiệm vụ, giải pháp phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Điều này không có nghĩa mỗi địa phương phải xây dựng một hệ sinh thái đầy đủ hay đầu tư đồng loạt vào UAV. Việc lựa chọn hướng ứng dụng cần xuất phát từ nhu cầu phát triển và những vấn đề thực tế cần giải quyết.

Một địa phương có địa hình phức tạp có thể quan tâm đến logistics, y tế, nông nghiệp, phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn. Địa phương có thế mạnh công nghiệp có thể tập trung vào logistics, giám sát hạ tầng hoặc các ứng dụng trong khu công nghiệp. Các đô thị lớn có thể nghiên cứu những ứng dụng phục vụ quản lý đô thị, giao thông và các dịch vụ mới.

Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không nhất thiết là “mua UAV nào?”, mà là bài toán thực tiễn nào cần được giải quyết? Từ bài toán đó mới xác định công nghệ phù hợp, chủ thể sử dụng, mô hình cung cấp dịch vụ, nguồn lực đầu tư và hiệu quả KT-XH cần đạt được.

Cách tiếp cận này giúp hạn chế đầu tư dàn trải, chạy theo phong trào; đồng thời tăng khả năng hình thành những mô hình có nhu cầu thực tế và khả năng vận hành bền vững.

Mở thêm một không gian phát triển cho nền kinh tế

Kết luận số 99-KL/TW đặt nền móng cho cách tiếp cận mới đối với không gian tầm thấp: khai thác để tạo giá trị, quản trị để phát triển và bảo vệ để phát triển an toàn, bền vững.

Để hiện thực hóa định hướng này, thể chế, hạ tầng, công nghệ, dữ liệu, nhân lực, DN và thị trường cần được phát triển đồng bộ. Cùng với đó là yêu cầu từng bước làm chủ công nghệ lõi, phát triển nguồn nhân lực, thúc đẩy nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ liên quan đến không gian tầm thấp.

Khi các yếu tố này được kết nối, không gian tầm thấp có thể trở thành nơi hội tụ của nhiều công nghệ như UAV, AI, dữ liệu, cảm biến, tự động hóa và các nền tảng số, qua đó tạo điều kiện hình thành sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh và chuỗi giá trị mới.

Vì vậy, kinh tế không gian tầm thấp không chỉ là câu chuyện đưa thêm một thiết bị lên bầu trời, mà là bài toán mở thêm một không gian phát triển cho nền kinh tế Việt Nam, trong đó công nghệ được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ và những giá trị thiết thực cho người dân, DN và đất nước.

Thước đo của quá trình này không chỉ nằm ở số lượng UAV được sản xuất hay đưa vào khai thác, mà ở khả năng tạo ra giá trị KT-XH từ một không gian phát triển mới.

Nguồn: Kết luận số 99-KL/TW ngày 28/9/2026 của Bộ Chính trị.

QA