Chuyển đổi số trong nông nghiệp, nông thôn: Tạo động lực xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững

Chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Đối với nông nghiệp và nông thôn, đây vừa là yêu cầu tất yếu, vừa là cơ hội để khắc phục những hạn chế tồn tại lâu nay như sản xuất nhỏ lẻ, khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế, chi phí sản xuất cao và chênh lệch về điều kiện phát triển giữa các khu vực.

Đặc biệt, đối với những địa bàn còn khó khăn, vùng sâu, vùng xa, chuyển đổi số có thể trở thành công cụ quan trọng phục vụ thực hiện các mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững. Công nghệ không chỉ được ứng dụng trong sản xuất mà còn có thể hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin, dịch vụ công, đào tạo nghề, việc làm và thị trường tiêu thụ sản phẩm.

Điều quan trọng là chuyển đổi số phải bắt đầu từ nhu cầu thực tế của người dân, lấy người dân làm chủ thể và hướng đến những lợi ích cụ thể. Với nông nghiệp, đó là giảm chi phí, tăng năng suất, nâng cao chất lượng và giá trị nông sản. Với nông thôn, đó là nâng cao chất lượng quản lý, dịch vụ và đời sống. Với công tác giảm nghèo, công nghệ số cần góp phần tạo sinh kế, mở rộng cơ hội việc làm và giúp người dân từng bước chủ động vươn lên.

Công nghệ số mở thêm cơ hội phát triển cho nông thôn

Nông nghiệp Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong nhiều thập niên qua nhưng phần lớn chủ thể sản xuất vẫn là các hộ nông dân với quy mô không lớn. Đây từng được xem là một trong những hạn chế khi ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại.

Tuy nhiên, chuyển đổi số có thể tạo ra cơ hội mới. Nhiều công nghệ và nền tảng số ngày càng dễ tiếp cận hơn, cho phép cả hộ nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia mà không nhất thiết phải đầu tư những hệ thống quá lớn ngay từ đầu.

Thực tế, các ứng dụng công nghệ đã từng bước xuất hiện trong nhiều lĩnh vực từ trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản đến lâm nghiệp. Công nghệ cảm biến có thể hỗ trợ theo dõi môi trường sản xuất; hệ thống định vị, bản đồ số và ảnh viễn thám giúp quản lý tài nguyên, theo dõi rừng; dữ liệu số hỗ trợ quản lý quá trình sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi. Một số doanh nghiệp, hợp tác xã đã ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất, tưới tiêu, bảo quản và tiêu thụ nông sản.

Giá trị của chuyển đổi số còn thể hiện rõ trong khâu thị trường. Với điện thoại thông minh và kết nối Internet, một hộ sản xuất ở vùng nông thôn có thể giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng trực tuyến, kết nối với khách hàng và tiếp cận thị trường ngoài phạm vi địa phương.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với người dân ở những địa bàn khó khăn. Một trong những trở ngại của nhiều hộ nghèo và hộ mới thoát nghèo không chỉ là thiếu vốn mà còn thiếu thông tin thị trường, kỹ năng kinh doanh và khả năng kết nối với người mua. Nếu được hỗ trợ kỹ năng số phù hợp, người dân có thể tiếp cận thông tin về giá cả, giống, kỹ thuật sản xuất, việc làm và thị trường nhanh hơn.

Từ góc độ xây dựng nông thôn mới, chuyển đổi số cũng góp phần thay đổi phương thức quản lý và cung cấp dịch vụ tại khu vực nông thôn. Công nghệ có thể được ứng dụng trong quản lý hành chính, giám sát an ninh, thông tin tuyên truyền, kết nối cộng đồng và cung cấp dịch vụ công.

Tại một số địa phương, công nghệ thông tin đã được sử dụng trong quản lý, giám sát, điều hành và bảo đảm an ninh ở nông thôn. Tuy nhiên, những ứng dụng này vẫn còn rời rạc, thiếu kết nối giữa sản xuất, quản lý, logistics và thương mại. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là đưa thêm thiết bị công nghệ về nông thôn mà phải hình thành một hệ sinh thái số có khả năng phục vụ trực tiếp hoạt động sản xuất và đời sống của người dân.

Đưa chuyển đổi số đến với nông dân, hộ nghèo và hợp tác xã

Muốn chuyển đổi số thực sự góp phần xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững, người dân phải trở thành trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Chuyển đổi số trong nông nghiệp phải bắt đầu từ nông dân, trên từng diện tích sản xuất chứ không chỉ là công việc của doanh nghiệp. Công nghệ cần góp phần thay đổi phương thức quản trị, quy trình sản xuất và cách thức liên kết giữa các chủ thể để nâng cao chất lượng, hiệu quả.

Đối với các địa bàn nghèo, cần lựa chọn công nghệ phù hợp với điều kiện và khả năng của người dân. Không nhất thiết bắt đầu bằng những hệ thống phức tạp, chi phí lớn. Có thể bắt đầu từ những việc thiết thực như sử dụng điện thoại thông minh để cập nhật thông tin kỹ thuật, ghi chép quá trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm hoặc tiếp cận các dịch vụ công trực tuyến.

Khi đã hình thành kỹ năng và thói quen sử dụng công nghệ, người dân có thể từng bước tham gia sâu hơn vào kinh tế số.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu giảm nghèo đa chiều. Giảm nghèo bền vững không chỉ giải quyết thiếu hụt về thu nhập mà còn cần mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, giáo dục, đào tạo nghề, việc làm và các dịch vụ xã hội cơ bản. Công nghệ số có thể góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận các nguồn lực này giữa khu vực thuận lợi với vùng sâu, vùng xa.

Chẳng hạn, các nền tảng trực tuyến có thể hỗ trợ đào tạo kỹ năng nghề, phổ biến kỹ thuật sản xuất và cung cấp thông tin việc làm. Thương mại điện tử có thể giúp nông sản, sản phẩm OCOP và sản phẩm làng nghề tiếp cận thị trường rộng hơn. Các nền tảng số cũng tạo điều kiện để hợp tác xã quản lý thành viên, sản xuất, đơn hàng và truy xuất nguồn gốc hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, không thể để người nông dân tự thực hiện quá trình này một mình. Chuyển đổi số cần dựa trên liên kết chuỗi, với sự tham gia đồng thời của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp và doanh nghiệp công nghệ.

Doanh nghiệp và hợp tác xã có thể đóng vai trò dẫn dắt, kết nối nông hộ vào chuỗi sản xuất và thị trường. Doanh nghiệp công nghệ cung cấp nền tảng và giải pháp phù hợp. Nhà nước hỗ trợ hạ tầng, cơ chế, đào tạo và tạo môi trường thuận lợi.

Đặc biệt, đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo và người dân tại những địa bàn đặc biệt khó khăn, hỗ trợ chuyển đổi số cần đi cùng với hỗ trợ sinh kế. Nếu chỉ hướng dẫn người dân sử dụng công nghệ nhưng sản phẩm không có thị trường, không có liên kết tiêu thụ thì hiệu quả giảm nghèo sẽ hạn chế.

Xây dựng nông thôn số để giảm nghèo bền vững

Chuyển đổi số trong nông nghiệp cần được đặt trong tổng thể xây dựng nông thôn số. Nông thôn số là một bộ phận quan trọng của xã hội số và quá trình này trước hết phải bắt đầu từ cộng đồng cư dân nông thôn. Muốn người dân tham gia, trước hết phải nâng cao nhận thức và kỹ năng số. Hoạt động tuyên truyền, hướng dẫn cần dễ hiểu, sát với đời sống và cho người dân thấy rõ công nghệ giúp ích như thế nào đối với sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt.

Cùng với đó là yêu cầu hoàn thiện hạ tầng số. Kết nối Internet, thiết bị thông minh, nền tảng dữ liệu và các dịch vụ số cần tiếp tục được mở rộng đến khu vực nông thôn. Đối với những địa bàn khó khăn, đây càng là điều kiện quan trọng để hạn chế nguy cơ xuất hiện một khoảng cách phát triển mới - khoảng cách số.

Chính quyền cơ sở cũng phải chuyển đổi để phục vụ người dân tốt hơn. Đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến, số hóa quy trình quản lý, sử dụng dữ liệu trong điều hành và tăng khả năng tương tác với người dân sẽ góp phần nâng cao chất lượng quản trị nông thôn. Chính quyền địa phương vừa phải đi đầu trong chuyển đổi số, vừa có trách nhiệm dẫn dắt, nâng cao nhận thức và tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp tham gia.

Đối với xây dựng nông thôn mới, chuyển đổi số có thể trở thành công cụ để nâng cao chất lượng các tiêu chí sau khi đạt chuẩn. Một địa phương không chỉ cần đường giao thông, trường học hay cơ sở vật chất mà còn cần hạ tầng số, quản trị thông minh, sản xuất hiện đại và người dân có khả năng tham gia kinh tế số.

Đối với giảm nghèo, cần ưu tiên những ứng dụng tạo ra thu nhập và cơ hội sinh kế. Hỗ trợ người dân quảng bá, tiêu thụ nông sản; xây dựng thương hiệu và truy xuất nguồn gốc; kết nối sản phẩm OCOP, làng nghề với thương mại điện tử; cung cấp thông tin việc làm và đào tạo kỹ năng số là những hướng có thể tạo tác động trực tiếp.

Quá trình này cũng cần được triển khai từng bước, tránh chạy theo phong trào. Chuyển đổi số trong nông nghiệp phải làm ngay nhưng cần chắc chắn, lựa chọn đúng khâu và công nghệ cần ưu tiên, thay vì số hóa đồng loạt trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế.

Chuyển đổi số, vì vậy, không phải đích đến riêng của ngành công nghệ mà là phương tiện để giải quyết những bài toán phát triển của nông nghiệp và nông thôn. Khi công nghệ giúp người nông dân sản xuất hiệu quả hơn, người nghèo tiếp cận được cơ hội sinh kế, hợp tác xã kết nối tốt hơn với doanh nghiệp và chính quyền phục vụ người dân thuận lợi hơn, giá trị của chuyển đổi số mới thực sự được phát huy.

Gắn chuyển đổi số với Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững sẽ giúp các nguồn lực hỗ trợ hướng đến cùng một mục tiêu: nâng cao chất lượng cuộc sống và năng lực phát triển của người dân nông thôn. Đây cũng là nền tảng để hình thành những vùng nông thôn hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc, có nền sản xuất hiệu quả, môi trường sống tốt và tạo cơ hội để mọi người dân cùng tham gia, cùng hưởng lợi từ quá trình phát triển./.

CM