Tập trung nguồn lực phát triển hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia

Dự cuộc họp có Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Lê Xuân Định; Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp; Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên; Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Anh Tiến cùng lãnh đạo các bộ, cơ quan liên quan.

Hạ tầng phòng thí nghiệm còn phân tán, thiếu đồng bộ

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định, hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia được hình thành qua nhiều thời kỳ từ ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa, phục vụ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, quản lý nhà nước và sản xuất, kinh doanh.

Qua khảo sát thực tế tại 113 cơ sở trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn, trong đó có 3 trung tâm đào tạo, nghiên cứu hàng đầu là Đại học (ĐH) Quốc gia Hà Nội, ĐH Bách khoa Hà Nội và ĐH Quốc gia TP. HCM (chiếm khoảng 75% mẫu khảo sát), đã ghi nhận những kết quả tích cực: Hệ thống phòng thí nghiệm đã hội tụ đội ngũ trên 1.200 nhân lực chuyên trách, có trên 5.500 công bố khoa học trong 5 năm qua và trên 600 hợp đồng dịch vụ chuyển giao.

Tuy nhiên, hệ thống vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Hạ tầng còn manh mún, thiếu đồng bộ trong chuỗi từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo mẫu đến đo kiểm, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy.

Đối với 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư giai đoạn 2000-2013 với tổng vốn trên 966 tỷ đồng, có tới 78% thiết bị đã trên 10 năm tuổi, phần lớn lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế đồng bộ.

Hiệu quả khai thác cũng chưa đồng đều. Dù phần lớn cơ sở được khảo sát báo cáo công suất khai thác trên 80%, khoảng 30% cơ sở hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả do thiếu kinh phí duy trì thường xuyên và thiếu kết nối với đơn đặt hàng từ thị trường.

Bộ KH&CN nhận định hạn chế không chỉ ở thiết bị lạc hậu mà còn ở sự thiếu đồng bộ của toàn bộ chuỗi từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm, kiểm định, chứng nhận đến sản xuất thử nghiệm. Bên cạnh đó, chưa có hệ thống dữ liệu thống nhất trên toàn quốc để đánh giá đầy đủ năng lực thực tế.

Bốn điểm nghẽn cần tháo gỡ

Theo Bộ KH&CN, những hạn chế trên xuất phát từ 4 điểm nghẽn chính.

Thứ nhất, đầu tư còn phân tán. Thông tin về thiết bị, công suất, tiêu chuẩn kỹ thuật và nhu cầu sử dụng chưa được kết nối để sàng lọc dự án.

Danh mục năm 2026 của Bộ KH&CN tổng hợp 22 dự án tại 6 đầu mối, với mức đề xuất trên 1.245 tỷ đồng. Năm 2027, mức đề xuất trong lĩnh vực KH&CN trên 2.764 tỷ đồng và lĩnh vực đổi mới sáng tạo trên 153 tỷ đồng. Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, nhu cầu đầu tư lớn nhưng thiếu công cụ điều phối có thể dẫn đến đầu tư trùng lặp hoặc chưa đáp ứng đúng khoảng trống năng lực.

Thứ hai, cơ chế tài chính chưa gắn đầy đủ với vòng đời thiết bị, trong đó có chi phí nhân lực, vật tư, hiệu chuẩn, phần mềm, an toàn, bảo trì, sửa chữa và nâng cấp.

Thứ ba, mô hình quản trị và nhân lực vận hành chưa đồng đều. Ở một số cơ sở, quyền và trách nhiệm của cơ quan chủ quản, đơn vị quản lý tài sản và bộ phận trực tiếp vận hành chưa được phân định rõ; quyền ký hợp đồng, cung cấp dịch vụ, sử dụng nguồn thu, thuê chuyên gia, mua vật tư và bảo trì còn phân tán.

Thứ tư, khai thác, chia sẻ và sử dụng chung còn hạn chế, do hệ thống chủ yếu được quản lý theo từng đơn vị sở hữu tài sản, thay vì theo mạng lưới năng lực.

Bộ KH&CN đề xuất 5 nhóm giải pháp: hoàn thành rà soát, xây dựng bản đồ năng lực phòng thí nghiệm; chuyển từ đầu tư thiết bị đơn lẻ sang đầu tư theo năng lực; xác định rõ đơn vị quản lý, vận hành và gắn quyền với trách nhiệm; hình thành mạng lưới hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dùng chung theo cấp quốc gia, vùng, ngành và chuyên ngành; phân tầng, tái cấu trúc mạng lưới, tránh đầu tư dàn trải.

Đề xuất cơ chế tái đầu tư, nâng cao hiệu quả vận hành

Tại cuộc họp, Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Xây dựng và các đơn vị liên quan báo cáo về thực trạng, những vướng mắc trong đầu tư, tài chính, quản lý, vận hành, khai thác và sử dụng chung phòng thí nghiệm.

Đại diện Bộ Quốc phòng cho biết đang kiểm tra, đánh giá toàn bộ quy mô, hạ tầng và trang thiết bị của các phòng thí nghiệm trong toàn quân. Dự kiến trước ngày 30/10, Bộ hoàn thành cơ sở dữ liệu riêng và bàn giao cho Bộ KH&CN để tích hợp vào hệ thống dùng chung quốc gia.

Bộ Quốc phòng đề xuất khảo sát, tái sử dụng và nâng cấp hạ tầng hiện có thay vì đầu tư mới hoàn toàn; đồng thời sẵn sàng chia sẻ hạ tầng nghiên cứu dùng chung toàn quốc đối với Phòng thí nghiệm trọng điểm công nghệ Sonar phục vụ nghiên cứu biển sâu, hiện đại hóa lực lượng tàu ngầm và khảo sát cảm biến dưới nước.

Đại diện Bộ GD&ĐT cho biết toàn ngành có 184 phòng thí nghiệm được đầu tư trên 10 tỷ đồng, nhưng chỉ 17 phòng phục vụ nghiên cứu, còn lại chủ yếu phục vụ đào tạo. Bộ kiến nghị thí điểm mô hình phòng thí nghiệm dùng chung tại các ĐH quốc gia; xây dựng mạng lưới thông tin công khai về năng lực và giá dịch vụ của các phòng thí nghiệm để các nhà khoa học dễ dàng tiếp cận hạ tầng phù hợp.

PGS.TS. Bùi Thế Duy, Giám đốc ĐH Quốc gia Hà Nội, cho biết hành lang pháp lý cho phát triển, vận hành phòng thí nghiệm hiện nay cơ bản không có nhiều vướng mắc. Chính phủ đã phê duyệt các đề án về phòng thí nghiệm cho công nghệ chiến lược và đầu tư trọng điểm phát triển các nhóm nghiên cứu xuất sắc, trong đó có kinh phí đầu tư, vận hành và giao nhiệm vụ nghiên cứu. Tuy nhiên, tiến độ triển khai còn chậm.

Theo PGS.TS. Bùi Thế Duy, hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm cũ đã hoàn thành sứ mệnh sau 20 năm và hiện hết khấu hao, cần cơ chế mới để tái đầu tư. Các phòng thí nghiệm tại trường đại học, viện nghiên cứu cũng cần được đầu tư mới, nhất là các phòng phục vụ nghiên cứu cơ bản.

Đại diện Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam cho biết, đơn vị được Nhà nước đầu tư 4 phòng thí nghiệm trọng điểm gồm: Tế bào thực vật, Vật liệu và Linh kiện điện tử, Mạng và Đa phương tiện, Công nghệ Gene. Phần lớn được mua sắm trong giai đoạn 2000-2009 và khoảng 15 năm không được bổ sung kinh phí duy trì, bảo dưỡng.

Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam kiến nghị tái cấu trúc hệ thống trước khi đầu tư mới; đổi mới quản trị theo hướng tăng quyền tự chủ về tài chính, nhân lực và đánh giá dựa trên hiệu quả khai thác, nhiệm vụ công nghệ chiến lược, sản phẩm thương mại hóa và doanh thu.

Hoàn thành bản đồ năng lực phòng thí nghiệm trong tháng 11/2026

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực tăng trưởng mới. Để KH&CN phát huy hiệu quả, cần tháo gỡ các vướng mắc về thể chế, đầu tư, quản lý và tổ chức thực hiện; đồng thời tăng cường kết nối viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp, đưa kết quả nghiên cứu đến thị trường.

Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ KH&CN và các bộ, cơ quan liên quan tập trung nguồn lực hình thành một số phòng thí nghiệm quốc gia có năng lực. Đến năm 2030, phấn đấu hình thành 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia đạt trình độ khu vực và quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, theo Quyết định số 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược”.

Để thực hiện mục tiêu này, Phó Thủ tướng chỉ đạo tập trung 4 nhiệm vụ.

Một là, xây dựng bản đồ năng lực KH&CN. Bộ KH&CN chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu trên cả nước, hoàn thành trong tháng 11/2026.

Hai là, tập trung đầu tư hạ tầng nghiên cứu dùng chung. Chuyển từ đầu tư phân tán sang phát triển hạ tầng dùng chung theo chuỗi, từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm đến sản xuất thử và thương mại hóa. Trước mắt, tập trung tháo gỡ khó khăn, làm điểm tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TPHCM.

Ba là, tháo gỡ điểm nghẽn về tài chính và thương mại hóa công nghệ. Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Tài chính rà soát các quy định về đầu tư, mua sắm, bảo trì, vận hành thiết bị; xây dựng cơ chế tài chính bảo đảm nguồn lực trong toàn bộ vòng đời thiết bị, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình.

Bốn là, đổi mới mô hình quản trị, tăng cường kết nối doanh nghiệp. Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính nghiên cứu mô hình quản trị hiện đại đối với các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia; phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ, khai thác hạ tầng dùng chung.

Đồng thời, tăng cường kết nối viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp để định hướng nghiên cứu theo nhu cầu thị trường, thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành quyết liệt triển khai, chuyển từ đầu tư riêng lẻ sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung, tạo năng lực nghiên cứu đồng bộ, hiện đại và đóng góp vào tăng trưởng của đất nước./.

TT