Nghiên cứu KHCN cần xuất phát từ thực tiễn, hướng đến sản phẩm có địa chỉ sử dụng
Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu nhấn mạnh yêu cầu đổi mới cách thức tổ chức và đánh giá hoạt động khoa học công nghệ (KHCN), trong đó nghiên cứu cần xuất phát từ những vấn đề thực tiễn và hướng đến sản phẩm có địa chỉ sử dụng.
Từ vấn đề thực tiễn đến nhiệm vụ KHCN
Tại Hội nghị Kết nối đối tác khu vực công năm 2026 với chủ đề “Từ hợp tác đến đồng sáng tạo giá trị” do Đại học (ĐH) Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) tổ chức ngày 20/9 tại TP. HCM, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định giáo dục ĐH là nòng cốt để phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy phát triển KHCN và đổi mới sáng tạo (ĐMST). Các cơ sở giáo dục ĐH cần trở thành trung tâm nghiên cứu ĐMST, đồng thời tham gia trực tiếp vào giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội.
Từ yêu cầu đó, Phó Thủ tướng cho rằng mối liên kết giữa Nhà nước, trường ĐH và doanh nghiệp (DN) cần được tổ chức theo hướng có chiến lược, phân công và lộ trình rõ ràng. Đặc biệt, hoạt động nghiên cứu cần gắn chặt hơn với nhu cầu của cơ quan quản lý và thực tiễn phát triển.
Đối với Bộ KH&CN, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ nghiên cứu đổi mới cơ chế đặt hàng, theo hướng lấy vấn đề cần giải quyết và sản phẩm cần đạt được làm điểm xuất phát.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh: "Nghiên cứu đổi mới cơ chế đặt hàng theo hướng xuất phát từ vấn đề cần giải quyết và sản phẩm cần đạt được, tăng tính cạnh tranh, tăng tính công khai và cho phép huy động các nhóm nghiên cứu liên ngành, liên trường. Hạn chế tình trạng nhiệm vụ khoa học được hình thành chủ yếu từ đề xuất của đơn vị nghiên cứu mà chưa có địa chỉ sử dụng, tránh tình trạng nghiên cứu rồi bỏ, khóa lại, vứt luôn".
Phó Thủ tướng đồng thời yêu cầu Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính và các cơ quan có liên quan, rà soát các quy định hiện hành, đảm bảo hình thành một quy trình thông suốt từ bài toán thực tiễn, từ nhiệm vụ khoa học, lựa chọn các đơn vị thực hiện, bố trí nguồn lực, tổ chức nghiên cứu, tiếp nhận, ứng dụng và đánh giá kết quả.
Đánh giá nghiên cứu bằng sản phẩm và tác động thực tế
Một yêu cầu khác được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là thay đổi cách đánh giá hoạt động nghiên cứu. Theo đó, chất lượng của nhiệm vụ KHCN cần được nhìn nhận không chỉ qua số lượng đề tài hay công bố mà qua khả năng tạo ra sản phẩm, chuyển giao và ứng dụng.
“Đánh giá hoạt động nghiên cứu không chỉ bằng số lượng đề tài, công bố khoa học mà phải coi trọng chất lượng sản phẩm, khả năng chuyển giao, mức độ ứng dụng và tác động thực tế”, Phó Thủ tướng nói.
Phó Thủ tướng cũng đề nghị các trường ĐH xác định những thế mạnh có thể phát huy, hình thành các nhóm nghiên cứu liên ngành và tăng cường kết nối giữa trường ĐH, viện nghiên cứu, DN và chuyên gia. Với từng nhiệm vụ, yêu cầu được đặt ra là phải xác định rõ vấn đề cần giải quyết, sản phẩm đầu ra, cơ quan sử dụng và hiệu quả dự kiến.
Cách tiếp cận này đồng thời đặt ra yêu cầu đối với cơ quan quản lý nhà nước trong việc lựa chọn và tổ chức nhiệm vụ KHCN. Những mô hình có kết quả tốt cần được tổng kết, hoàn thiện để xem xét nhân rộng, những mô hình chưa hiệu quả cần được đánh giá nguyên nhân và điều chỉnh.
Đại học tham gia đồng sáng tạo và thử nghiệm giải pháp
Hội nghị Kết nối đối tác khu vực công năm 2026 của UEH cho thấy một hướng tiếp cận đang được đặt ra trong quan hệ giữa ĐH với khu vực công: chuyển từ hợp tác theo từng chương trình, nhiệm vụ sang cùng xác định vấn đề, thiết kế giải pháp, triển khai và đánh giá kết quả.
Trong giai đoạn 2020-2025, UEH đã kết nối với 7 nhóm đối tác khu vực công, ký 25 văn bản hợp tác, tổ chức 26 hội thảo tư vấn, phản biện chính sách; triển khai hơn 160 khóa học với hơn 15.000 lượt học viên và thực hiện 105 đề tài, nhiệm vụ KHCN với sự tham gia của khoảng 550 lượt chuyên gia của trường.
TS. Đinh Công Khải, Phó Giám đốc UEH cho biết, UEH có ba mô hình tiêu biểu được hình thành từ các bài toán thực tiễn, gồm: Living Lab, Innovation Hub và Bảng điều hành tăng trưởng kinh tế TP.HCM dựa trên dữ liệu.
Trong đó, Living Lab đưa các giải pháp vào môi trường thực để thử nghiệm, đo lường và điều chỉnh trước khi xem xét nhân rộng. Innovation Hub tạo không gian kết nối con người, ý tưởng và nguồn lực để cùng phát triển giải pháp. Bảng điều hành tăng trưởng kinh tế dựa trên dữ liệu chuyển hóa năng lực nghiên cứu thành chu trình dữ liệu, chỉ số, tín hiệu và hành động, hỗ trợ cơ quan quản lý có thêm căn cứ cho quá trình ra quyết định.
Theo TS. Đinh Công Khải, từ những mô hình này, vai trò của ĐH được đặt trong một không gian rộng hơn: không chỉ tạo ra tri thức mà còn tham gia tạo dựng môi trường để các bên cùng phát hiện vấn đề, nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp.
Định hướng này tiếp tục được UEH cụ thể hóa trong chiến lược kết nối đối tác khu vực công giai đoạn 2026-2030 với các mô hình như UniverCity Innovation Hub, Living Lab, field lab, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), Open Policy Lab và nền tảng kết nối số UEH Connect.
Trong đó, Living Lab và Sandbox được định hướng tạo không gian thử nghiệm các giải pháp trong điều kiện thực tế; Open Policy Lab ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích, dự báo và mô phỏng tác động chính sách.
Đặc biệt, sự ra mắt của UEH Connect - nền tảng kết nối hệ sinh thái đồng sáng tạo giá trị, cho phép các địa phương, tổ chức công, DN, nhà nghiên cứu, chuyên gia và các bên liên quan tiếp cận nhu cầu, năng lực và nguồn lực của nhau.
Nền tảng định hướng hỗ trợ năm nhóm kết nối: Đồng giáo dục; Đồng nghiên cứu và Chuyển giao tri thức; Đồng phát triển tài năng và Lộ trình nghề nghiệp; Đồng ĐMST; Đồng đầu tư và Đóng góp (Co-Education; Co-Research & Knowledge Transfer; Co-Talent & Career Pathways; Co-Innovation; Co-Investing & Giving).
Nền tảng này cũng tích hợp AI để hỗ trợ khám phá năng lực nghiên cứu và gợi mở các kết nối. UEH định hướng từng bước kết nối hạ tầng này với các cổng, nền tảng ĐMST của địa phương, đối tác, trong đó có các Sở KH&CN và mạng lưới các đơn vị nghiên cứu.
Cốt lõi của hợp tác không chỉ là mở rộng mạng lưới, mà là thay đổi cách hình thành và triển khai nhiệm vụ KHCN và ĐMST: bắt đầu từ vấn đề thực tiễn, xác định rõ sản phẩm và địa chỉ ứng dụng, huy động đúng năng lực nghiên cứu, tổ chức thử nghiệm và đánh giá hiệu quả trước khi chuyển giao, nhân rộng.
Cách tiếp cận này giúp phát huy vai trò của ĐH trong giải quyết các bài toán phát triển, đưa tri thức, kết quả nghiên cứu đến gần hơn với chính sách, công nghệ, sản phẩm và các giải pháp có khả năng ứng dụng, tạo ra tác động thực tế./.