SCAM Ready ASEAN giúp xây “lá chắn” kỹ năng số từ cộng đồng
Trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi, SCAM Ready ASEAN đang đưa kỹ năng nhận diện và phòng tránh rủi ro số từ cấp khu vực đến từng cộng đồng. Tại Việt Nam, Vietnet-ICT đặt mục tiêu lan tỏa kiến thức an toàn số tới 50.000 người, với mạng lưới giảng viên nguồn và các mô hình học tập phù hợp với nhiều nhóm người dùng.
Khi lừa đảo trở thành rủi ro thường trực
Theo thông tin được chia sẻ tại Hội thảo khoa học về phòng, chống tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng cuối năm 2025 [1] do Bộ Công an cùng các đơn vị liên quan tổ chức, trong 5 năm trở lại đây, Việt Nam ghi nhận hơn 24.000 vụ lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Riêng 8 tháng năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, với thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng.
Những con số này cho thấy an toàn số đã trở thành một vấn đề xã hội rộng lớn, không chỉ thuộc phạm vi của cơ quan thực thi pháp luật, doanh nghiệp công nghệ hay các chuyên gia an ninh mạng.
Trong nhiều tình huống, “điểm chặn” đầu tiên lại nằm ở người sử dụng: có nhận ra dấu hiệu bất thường hay không, có đủ bình tĩnh để dừng lại hay không và có biết kiểm chứng thông tin trước khi cung cấp dữ liệu hoặc thực hiện giao dịch hay không.
Ở phạm vi khu vực, bài toán còn phức tạp hơn bởi các mạng lưới lừa đảo có thể hoạt động xuyên biên giới, trong khi hành vi của nạn nhân lại diễn ra ngay trong những tương tác số hàng ngày. ASEAN Foundation cho biết riêng năm 2024, Đông Nam Á chịu thiệt hại tài chính ước tính lên tới 23,6 tỷ USD do lừa đảo và gian lận trực tuyến; sự phát triển của các hình thức giả mạo bằng AI, thanh toán tức thời và mạng lưới tội phạm xuyên biên giới đang làm rủi ro trở nên khó nhận diện hơn.
Trong bối cảnh đó, Scam Ready ASEAN được ASEAN Foundation triển khai với sự hỗ trợ 5 triệu USD từ Google.org trong giai đoạn 2025-2027, hướng tới xây dựng năng lực phòng ngừa lừa đảo cho 3 triệu người tại Đông Nam Á. Chương trình kết hợp đào tạo, công cụ học tập tương tác, truyền thông nâng cao nhận thức và xây dựng mạng lưới cộng đồng nhằm giúp người dân không chỉ biết về các thủ đoạn lừa đảo mà còn hình thành khả năng phản ứng phù hợp trước những tình huống cụ thể.
Scam Ready ASEAN được giới thiệu tại Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 6, tổ chức tại Việt Nam ngày 15-16/1/2026, trong bối cảnh ASEAN xác định một cộng đồng số an toàn, tin cậy, đổi mới và bao trùm là một trong những định hướng quan trọng của ASEAN Digital Masterplan 2026-2030.
Tại Việt Nam, Trung tâm Công nghệ thông tin - Truyền thông Vietnet (Vietnet-ICT) đồng hành cùng chương trình, đặt mục tiêu lan tỏa kiến thức và kỹ năng phòng, chống lừa đảo trực tuyến tới 50.000 người thông qua đào tạo, truyền thông và xây dựng mạng lưới những người có khả năng tiếp tục chia sẻ kiến thức an toàn số trong cộng đồng.
Từ một người học đến cả mạng lưới cộng đồng
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Scam Ready ASEAN là không đặt toàn bộ gánh nặng vào việc truyền đạt thông tin một chiều. Tại Việt Nam, Vietnet-ICT hướng tới hình thành một mạng lưới có khả năng đưa kiến thức an toàn số đến gần hơn với từng gia đình và cộng đồng.
Thay vì chỉ cung cấp danh sách các chiêu trò lừa đảo, chương trình tập trung vào những kỹ năng có thể sử dụng ngay trong đời sống số: biết dừng lại trước một lời mời đáng ngờ, kiểm tra thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần. Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ “biết về lừa đảo” sang “biết cách xử lý khi gặp lừa đảo”.
Bà Ngô Minh Trang, Giám đốc Vietnet-ICT chia sẻ: “Thông qua chương trình Scam Ready ASEAN, chúng tôi không chỉ mong muốn xây dựng một mạng lưới giảng viên nguồn rộng khắp, trong đó ít nhất 55% là nữ, để phát huy vai trò của phụ nữ trong việc lan tỏa kiến thức tới gia đình và cộng đồng, mà còn đặc biệt quan tâm đến những nhóm có thể gặp nhiều rào cản hơn trong môi trường số, trong đó có người cao tuổi. Chúng tôi mong muốn mỗi người, dù ở độ tuổi hay hoàn cảnh nào, đều có đủ kiến thức và sự tự tin để nhận diện những cám dỗ, lời mời gọi và nguy cơ lừa đảo trên mạng, biết cách tự bảo vệ mình và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết".
Để mục tiêu 50.000 người không chỉ được tính bằng số lượt tiếp cận, chương trình xây dựng đội ngũ giảng viên nguồn (Master Trainer) có kiến thức, kỹ năng và phương pháp để tiếp tục đào tạo, chia sẻ cho giáo viên, phụ huynh, thanh niên, người lao động và các nhóm cộng đồng. Đặc biệt, chương trình đặt mục tiêu ít nhất 55% giảng viên nguồn là nữ, qua đó phát huy vai trò của phụ nữ trong việc đưa kiến thức an toàn số từ gia đình ra cộng đồng.
Đây cũng là cấu trúc có tính “nhân bản” cao: một người được đào tạo không chỉ là người tiếp nhận kiến thức mà có thể trở thành một mắt xích mới trong chuỗi lan tỏa. Tinh thần của mạng lưới được cô đọng trong thông điệp “Học để bảo vệ - Chia sẻ để lan tỏa”. Mỗi người được trang bị kỹ năng không chỉ có thể tự bảo vệ mình mà còn trở thành một điểm kết nối, giúp những người xung quanh nhận diện và phòng tránh rủi ro.
Ở cấp khu vực, mô hình này được mở rộng với quy mô 2.000 Master Trainers, những người sẽ cung cấp đào tạo chuyên sâu cho hơn 550.000 người, trong đó có thanh niên, phụ huynh, người chăm sóc và người cao tuổi. ASEAN Foundation xác định đây là một cơ chế tạo hiệu ứng lan tỏa, giúp kiến thức phòng chống lừa đảo được duy trì trong cộng đồng thay vì chỉ phụ thuộc vào các chiến dịch truyền thông ngắn hạn.
Một nhóm đặc biệt được chương trình chú trọng là người trung niên và cao tuổi - những người có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong việc cập nhật công nghệ và nhận diện các hình thức lừa đảo mới. Thông qua mô hình Các đại sứ người bạn số của ông bà - Digital GrandPal, chương trình khuyến khích thế hệ trẻ trở thành những người bạn đồng hành, hỗ trợ ông bà và người thân kiểm tra đường link, nhận diện tin nhắn đáng ngờ, bảo vệ thông tin cá nhân và tìm kiếm sự trợ giúp khi cần.
Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh khoảng cách kỹ năng số giữa các thế hệ có thể trở thành một yếu tố làm gia tăng nguy cơ bị lừa đảo. Thay vì coi người cao tuổi đơn thuần là nhóm “cần được bảo vệ”, mô hình tạo ra một quan hệ hỗ trợ hai chiều giữa các thành viên trong gia đình, biến kỹ năng số thành một dạng năng lực cộng đồng.
Học qua trải nghiệm, biến cảnh giác thành kỹ năng
Một điểm khác biệt của Scam Ready ASEAN là kết hợp giáo dục an toàn số với các phương thức học tập tương tác. Tiêu biểu là Be Scam Ready, trò chơi giáo dục nhập vai đưa người chơi vào những tình huống mô phỏng các hình thức lừa đảo phổ biến. Người chơi phải quan sát, nhận diện dấu hiệu đáng ngờ và lựa chọn cách xử lý phù hợp.
Về bản chất, phương pháp này đưa người học từ vị trí “nghe cảnh báo” sang “thực hành quyết định”. Thay vì đọc một danh sách dài các dấu hiệu nhận biết, người chơi được đặt vào tình huống tương tự những gì có thể gặp trên điện thoại hoặc máy tính và phải tự lựa chọn cách phản ứng.
Thông qua trải nghiệm, các nguyên tắc như không vội vàng, kiểm tra thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần được chuyển hóa thành những kỹ năng gần gũi, có thể áp dụng trong đời sống hàng ngày.
Theo ASEAN Foundation, chương trình Scam Ready ASEAN được thiết kế để bổ trợ cho các nỗ lực về chính sách, kỹ thuật và hợp tác chống lừa đảo trong khu vực. ASEAN đã thành lập nhóm công tác chống lừa đảo (Anti-Scam Working Group) tại Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 5 năm 2025, hướng tới tăng cường phối hợp khu vực và xây dựng các trung tâm chống lừa đảo quốc gia tại các nước thành viên ASEANAPOL.
Điều này cho thấy phòng chống lừa đảo đang dần được tiếp cận theo mô hình nhiều lớp. Ở cấp thể chế là pháp luật, thực thi và hợp tác xuyên biên giới; ở cấp công nghệ là các cơ chế phát hiện, cảnh báo và bảo vệ giao dịch; còn ở cấp xã hội là năng lực nhận diện và ứng phó của người dùng. Ba lớp này bổ trợ cho nhau, bởi một hệ thống kỹ thuật dù hiệu quả đến đâu cũng khó loại bỏ hoàn toàn rủi ro nếu người dùng vẫn dễ bị thao túng bởi các thủ đoạn xã hội.
Với tinh thần “không ai bị bỏ lại phía sau”, hành trình của Scam Ready ASEAN tại Việt Nam vì vậy không chỉ hướng tới việc giúp người dân biết thêm về các hình thức lừa đảo. Mục tiêu rộng hơn là hình thành một cộng đồng chủ động hơn, tự tin hơn và biết hỗ trợ lẫn nhau trước các rủi ro trên không gian mạng.
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Dịu (2025), Chung tay phòng, chống tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, https://bocongan.gov.vn/bai-viet/chung-tay-phong-chong-toi-pham-lua-dao-chiem-doat-tai-san-tren-khong-gian-mang-1767000704, truy cập ngày 17/09/2026