Khoa học, công nghệ mở hướng phát triển mới cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số Lào Cai
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực phát triển mới, Lào Cai đang từng bước đưa công nghệ vào sản xuất, chế biến, quảng bá và quản lý, qua đó tạo thêm giá trị cho sản phẩm bản địa và mở rộng cơ hội sinh kế cho người dân vùng cao.
Khoa học, công nghệ phải xuất phát từ bài toán thực tế
Với địa hình miền núi, dân cư phân bố không đồng đều và sự đa dạng về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, việc phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Lào Cai không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô sản xuất. Vấn đề quan trọng hơn là nâng năng suất, chất lượng và giá trị của những sản phẩm mà người dân đang có lợi thế.
Đó có thể là cây dược liệu, chè, quế, cây ăn quả, sản phẩm chế biến, nghề thủ công hoặc dịch vụ du lịch cộng đồng. Nếu chỉ bán sản phẩm ở dạng nguyên liệu, giá trị thu được thường thấp và người sản xuất phụ thuộc nhiều vào thương lái. Ngược lại, khi có giống phù hợp, quy trình sản xuất ổn định, công nghệ chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và thương hiệu, sản phẩm có khả năng đi xa hơn khỏi thị trường địa phương.
Đây cũng là cách tiếp cận đang được Lào Cai đặt ra trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Tại phiên họp lần thứ nhất Hội đồng Tư vấn khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tỉnh Lào Cai ngày 14/5/2026, các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý đã chỉ ra một số điểm nghẽn như quy mô nhiệm vụ khoa học và công nghệ còn nhỏ, liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu còn hạn chế, nguồn nhân lực chất lượng cao thiếu và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp địa phương còn hạn chế [1].
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Giàng Quốc Hưng nhấn mạnh, Lào Cai cần những cách tiếp cận, tư duy và giải pháp mới dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của địa phương [1].
Từ sản xuất truyền thống đến sản phẩm có giá trị gia tăng
Nông nghiệp là lĩnh vực có nhiều dư địa để ứng dụng khoa học và công nghệ tại vùng cao Lào Cai. Từ lựa chọn giống, kỹ thuật canh tác, phòng trừ sâu bệnh đến sơ chế, bảo quản, công nghệ giúp chuẩn hóa quy trình, nâng chất lượng và giảm phụ thuộc vào kinh nghiệm sản xuất truyền thống.
Khi sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chế biến, người dân có thêm cơ hội tham gia chuỗi giá trị thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp. Giá trị nông sản vì thế không chỉ được quyết định bởi sản lượng mà còn bởi chất lượng, thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường.
Thực tế này được thể hiện qua Chương trình OCOP. Trong hai ngày 20-21/7/2026, Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP tỉnh Lào Cai đã đánh giá 60 sản phẩm, trong đó có 12 sản phẩm đăng ký nâng hạng, 28 sản phẩm đánh giá lại theo chu kỳ và 20 sản phẩm đăng ký mới. Hoạt động đánh giá gắn với yêu cầu nâng cao chất lượng, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị sản phẩm đặc trưng [2].
Không chỉ dừng ở OCOP, khoa học và công nghệ còn mở hướng khai thác hiệu quả các lợi thế bản địa. Nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh về phát triển kinh tế dưới tán rừng bằng cây Khôi tía tại Lào Cai là một ví dụ. Mô hình vừa hướng tới phát triển cây dược liệu có giá trị, vừa gắn với sử dụng hợp lý tài nguyên rừng và tạo sinh kế cho người dân [3].
Những kết quả trên cho thấy, ứng dụng khoa học và công nghệ ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không nhất thiết phải bắt đầu từ công nghệ phức tạp. Quan trọng là lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện sản xuất, khả năng tiếp cận của người dân và nhu cầu thị trường, qua đó biến lợi thế bản địa thành sản phẩm có giá trị cao hơn.
Dược liệu: Từ lợi thế tự nhiên đến chuỗi giá trị
Dược liệu là một trong những lĩnh vực có tiềm năng tạo giá trị gia tăng cao cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số Lào Cai. Tuy nhiên, để biến lợi thế về tài nguyên và nguồn gen thành ngành hàng có sức cạnh tranh, địa phương cần hình thành chuỗi sản xuất từ vùng nguyên liệu đến chế biến và thị trường.
Tại phiên họp ngày 14/5/2026, Hội đồng Tư vấn khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tỉnh Lào Cai xác định dược liệu là một trong những bài toán cần ưu tiên. Các chuyên gia đề xuất xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, đánh giá tài nguyên, bảo tồn nguồn gen, xác định vùng trồng và phát triển chuỗi giá trị dược liệu bền vững [1].
Định hướng này đặt trọng tâm vào việc chuyển từ phát triển vùng trồng sang xây dựng chuỗi giá trị. Để làm được điều đó, cần tăng liên kết giữa người dân, nhà khoa học và doanh nghiệp. Người dân cung cấp vùng nguyên liệu và kinh nghiệm sản xuất; các viện nghiên cứu, trường đại học hỗ trợ công nghệ; doanh nghiệp đảm nhiệm chế biến, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Sự liên kết này là điều kiện quan trọng để đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và tạo giá trị kinh tế bền vững cho vùng cao.
Công nghệ mở rộng thị trường cho sản phẩm vùng cao
Một trong những hạn chế của sản xuất vùng cao là khoảng cách giữa nơi sản xuất và thị trường. Chuyển đổi số đang tạo ra khả năng thu hẹp khoảng cách này. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các kênh bán hàng truyền thống, hộ sản xuất và hợp tác xã có thể sử dụng mạng xã hội, thương mại điện tử, livestream và các nền tảng số để giới thiệu sản phẩm trực tiếp đến người tiêu dùng.
Tháng 2/2026, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Lào Cai tổ chức lớp tập huấn “Vận hành Fanpage OCOP Lào Cai”, trong khuôn khổ Dự án SPRINT nhằm thúc đẩy khả năng chống chịu, bao trùm và chuyển đổi sáng tạo của doanh nghiệp vừa và nhỏ. Hoạt động này tập trung vào việc giúp các chủ thể OCOP đổi mới phương thức tiếp cận thị trường dựa trên nền tảng số. Việc xây kênh trực tuyến cho sản phẩm OCOP ngày càng trở thành yêu cầu thực tế trong bối cảnh kinh tế số phát triển [4].
Chuyển đổi số ở vùng cao đang được Lào Cai triển khai theo hướng đưa công nghệ đến gần hơn với cộng đồng, để người dân không chỉ là người sử dụng mà từng bước trở thành chủ thể của quá trình chuyển đổi.
Cùng với đầu tư hạ tầng, việc hình thành lực lượng hỗ trợ kỹ năng số ngay tại cơ sở đang tạo thêm nền tảng cho quá trình này. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi sự hướng dẫn trực tiếp, gần gũi và phù hợp với nhu cầu thực tế có ý nghĩa quan trọng.
Đáng chú ý, Lào Cai đang triển khai mô hình “Người bản số”, hướng tới đưa kỹ năng số đến gần hơn với người dân tại cộng đồng. Giai đoạn 2026-2028, tỉnh phấn đấu đào tạo khoảng 3.000 “Người bản số” [5].
Lực lượng này được kỳ vọng trở thành những “hạt nhân số” tại cơ sở, hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ số, khai thác thông tin, sử dụng các nền tảng trực tuyến và từng bước ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh, quảng bá sản phẩm và phát triển sinh kế.
Dữ liệu tạo nền tảng cho quản lý và phát triển
Khi chuyển đổi số phát triển, dữ liệu trở thành một nguồn lực mới. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, dữ liệu về sản phẩm, vùng nguyên liệu, hộ sản xuất, cơ sở chế biến, điểm du lịch, hạ tầng và thị trường có thể giúp chính quyền xác định chính xác hơn nơi cần đầu tư và lĩnh vực cần ưu tiên.
Tháng 7/2026, UBND tỉnh Lào Cai ban hành Kế hoạch số 354/KH-UBND về xây dựng Kho dữ liệu dùng chung và Cổng dữ liệu mở. Theo kế hoạch, hệ thống được xây dựng theo hướng tập trung, thống nhất, kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị [6].
Đáng chú ý, tháng 8/2026, Sở Khoa học và Công nghệ triển khai “Chiến dịch 90 ngày xây dựng cơ sở dữ liệu tỉnh Lào Cai”, trong đó Kho dữ liệu tập trung gồm dữ liệu, công cụ trực quan hóa, khai phá dữ liệu và cổng dữ liệu mở [7].
Khi được cập nhật và khai thác hiệu quả, hệ thống dữ liệu dùng chung sẽ tạo thêm cơ sở cho công tác quản lý và hoạch định phát triển vùng cao. Dữ liệu về vùng trồng, sản phẩm, du lịch, hạ tầng và các lĩnh vực liên quan có thể được kết nối, cập nhật thường xuyên, giúp cơ quan quản lý có thêm thông tin để theo dõi hiện trạng, xác định nhu cầu và lựa chọn phương án phù hợp với từng địa bàn.
Về lâu dài, việc hình thành hệ thống dữ liệu thống nhất cũng tạo điều kiện kết nối thông tin giữa các cơ quan, địa phương, doanh nghiệp và người dân, qua đó hỗ trợ tổ chức sản xuất, quảng bá sản phẩm, phát triển du lịch và phân bổ nguồn lực sát với thực tế hơn.
Liên kết để công nghệ đi vào sản xuất và đời sống
Để khoa học và công nghệ tạo ra tác động rõ hơn tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Lào Cai đang chú trọng tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân.
Trong mối liên kết này, cơ quan quản lý giữ vai trò định hướng, xây dựng cơ chế hỗ trợ và tổ chức triển khai các nhiệm vụ khoa học, công nghệ phù hợp với yêu cầu phát triển.
Các viện nghiên cứu, trường đại học cung cấp giải pháp kỹ thuật, tư vấn chuyên môn và tham gia đào tạo nhân lực; doanh nghiệp tham gia đầu tư, chế biến, xây dựng sản phẩm và mở rộng thị trường.
Hợp tác xã có vai trò kết nối hộ sản xuất, tổ chức vùng nguyên liệu và phối hợp áp dụng quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng. Người dân là lực lượng trực tiếp tiếp nhận và ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh và đời sống.
Tại Hội đồng Tư vấn khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tỉnh, các chuyên gia đã trao đổi nhiều hướng phát triển gắn với lợi thế của Lào Cai, trong đó có hệ sinh thái đổi mới sáng tạo số, kinh tế số, thương mại điện tử xuyên biên giới, phát triển thương hiệu dược liệu và chuỗi giá trị dược liệu bền vững [1].
Cách tiếp cận này cho thấy yêu cầu chuyển từ việc triển khai công nghệ theo từng nhiệm vụ sang tăng cường liên kết để hình thành các chuỗi ứng dụng cụ thể. Khi nhu cầu của doanh nghiệp và người dân được kết nối với năng lực nghiên cứu, giải pháp công nghệ sẽ có thêm điều kiện được thử nghiệm, hoàn thiện và mở rộng trong thực tế./.
Tài liệu tham khảo:
[1]. https://skhcn.laocai.gov.vn/tin-trong-tinh/lao-cai-nhieu-bai-toan-chien-luoc-duoc-de-xuat-tai-phien-hop-thu-nhat-hoi-dong-tu-van-khoa-hoc-c-1588957, truy cập ngày 13/9/2006.
[2]. https://snnptnt.laocai.gov.vn/ocop--lao-cai/lao-cai-60-san-pham-ocop-tham-gia-danh-gia-phan-hang-cap-tinh-dot-1-nam-2026-1602152, truy cập ngày 13/9/2006.
[3]. http://skhcn.laocai.vnptweb.vn/quan-ly-khoa-hoc-va-cong-nghe/mo-hinh-trong-cay-khoi-tia-duoi-tan-rung-thuoc-de-tai-nghien-cuu-khoa-hoc-cong-nghe-cap-tinh-1592420, truy cập ngày 13/9/2026.
[4]. https://baolaocai.vn/tap-huan-nang-cao-kien-thuc-ky-nang-san-xuat-noi-dung-so-va-cung-co-ky-nang-van-hanh-fanpage-facebook-cho-phu-nu-post894675.html, truy cập ngày 13/9/2026.
[5]. https://baolaocai.vn/lao-cai-phan-dau-dao-tao-3000-nguoi-ban-so-den-nam-2028-post906453.html, truy cập ngày 13/9/2026.
[6]. https://skhcn.laocai.gov.vn/tin-trong-tinh/lao-cai-trien-khai-kho-du-lieu-dung-chung-va-cong-du-lieu-mo-cua-tinh-1605956, truy cập ngày 13/9/2026.
[7]. https://www.laocai.gov.vn/thong-tin-chi-dao-dieu-hanh/trien-khai-chien-dich-90-ngay-xay-dung-co-so-du-lieu-tinh-lao-cai-1605401, truy cập ngày 13/9/2026.