Y Tý (Lào Cai) - “Bảo tàng sống” giữa đại ngàn với nghệ thuật làm nhà trình tường
“Bảo tàng sống” giữa đại ngàn không chỉ là một giải pháp du lịch độc đáo, mà còn là nhịp cầu bền vững kết nối quá khứ với hiện tại, đưa hình ảnh một Việt Nam đa dạng, giàu bản sắc và thân thiện ra thế giới.
Nằm sâu giữa những dải núi mờ sương hay ẩn mình dưới những vòm rừng đại ngàn, những bản làng vùng cao Việt Nam đang trải qua một sự chuyển mình lặng lẽ nhưng đầy ngoạn mục. Không còn là những ngôi làng hẻo lánh, khép kín với đời sống tự cung tự cấp, nhiều bản làng của đồng bào các dân tộc thiểu số giờ đây đã trở thành những “bảo tàng sống” rộng lớn.
Ở đó, văn hóa không bị đóng khung trong tủ kính hay nằm yên trên những trang sách cổ, mà hiện hữu sống động trong từng nhịp thở, từng nếp sinh hoạt thường nhật, trở thành sản phẩm du lịch độc đáo thu hút hàng triệu du khách quốc tế.
Nằm ở độ cao trên 2.000m so với mực nước biển, Y Tý (huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai) quanh năm mây mù bao phủ. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với những biển mây cuồn cuộn hay những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ, mà còn là vùng đất lưu giữ trọn vẹn không gian sống cổ xưa của người Hà Nhì Đen.
Trong vài năm trở lại đây, khi xu hướng du lịch trải nghiệm nguyên bản lên ngôi, những bản làng như Lao Chải, Choản Thìn đã biến chính nếp sống thường nhật của mình thành một “bảo tàng sống” độc đáo, hút hồn du khách quốc tế.
Từ những góc bếp, nếp nhà đến “bảo tàng mở”
Nếu như trước đây, du khách quốc tế đến Việt Nam chủ yếu ghé thăm các danh lam thắng cảnh hay các đô thị di sản, thì nay xu hướng tìm kiếm những giá trị nguyên bản, chiều sâu bản địa đã lên ngôi. Khái niệm “bảo tàng sống” xuất hiện như một lời giải tự nhiên cho bài toán bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững.
Khác với mô hình bảo tàng truyền thống - nơi hiện vật được trưng bày thụ động, một “bảo tàng sống” giữa đại ngàn chính là không gian sinh hoạt tự nhiên của cộng đồng. Du khách khi bước chân vào bản không chỉ nhìn ngắm, mà được đắm chìm trọn vẹn vào đời sống của người dân địa phương.
Những "ngôi nhà nấm" đất nén
Nếu du khách phương Tây đã quá quen với những công trình kiến trúc bê tông hay nhà gỗ hiện đại, thì khi đặt chân đến Lao Chải, họ không khỏi ngỡ ngàng trước những ngôi nhà trình tường dày khụ, mái phủ rêu xanh tựa như những cây nấm khổng lồ mọc ra từ vách núi. Nhà trình tường của người Hà Nhì được làm hoàn toàn bằng đất nén thủ công, tường dày tới 40 - 50cm, giữ ấm vào mùa đông băng giá và mát mẻ vào mùa hè oi nồng.
Thay vì rời bản xuống phố làm thuê, người dân Hà Nhì tại bản Lao Chải 1 có thể sửa sang lại ngôi nhà trình tường ba gian truyền thống của gia đình để làm homestay đón khách. Với du khách nước ngoài, họ đến đây không phải để ở phòng máy lạnh hay ăn đồ tây. Họ muốn biết làm sao mà đất sét trộn đá lại nén thành cái tường vững chãi qua mấy đời sương gió.
Đến đây, du khách không chỉ lưu trú mà còn được trực tiếp tham gia vào đời sống của bản làng như: hái lá thuốc, ra suối bắt cá và được hướng dẫn họ cách vắt đất, nén tường khi trong bản có gia đình làm nhà mới. Thức dậy trong ngôi nhà trình tường bằng đất ấm áp của người Hà Nhì, du khách được nghe tiếng khèn Mông vang vọng ngoài núi xa. Mọi chi tiết, từ kiến trúc nhà ở, trang phục, ẩm thực, tri thức dân gian đến lời ca, điệu múa đều trở thành “hiện vật” sống động, có hồn và có câu chuyện riêng.
Hài hòa bảo tồn và sinh kế bền vững
Sự phát triển của mô hình du lịch cộng đồng dựa trên nền tảng "bảo tàng sống" tại Y Tý đang chứng minh một hướng đi đúng đắn cho các vùng dân tộc thiểu số. Nhờ có du lịch, người Hà Nhì nhận ra giá trị kinh tế của những ngôi nhà trình tường. Nhiều hộ gia đình trước đây có ý định phá bỏ nhà đất để xây nhà bê tông nay đã chủ động tôn tạo, lợp lại mái cỏ tranh để giữ đúng nét kiến trúc cổ. Do đó mà kiến trúc nguyên bản của bà con vẫn mãi được bảo tồn.
Ngoài ra, nghề thêu trang phục truyền thống của phụ nữ Hà Nhì với những đường nét hoa văn cầu kỳ tưởng như mai một nay được khôi phục. Các sản phẩm túi, khăn thêu tay trở thành món quà lưu niệm đắt hàng đối với khách quốc tế.
Hơn nữa, việc bảo tồn văn hóa truyền thống cũng giúp bà con tăng thu nhập, nâng cao vị thế. Người dân địa phương làm chủ hoàn toàn chuỗi dịch vụ từ lưu trú, dẫn đường, ẩm thực đến cung cấp nông sản. Nguồn thu nhập ổn định giúp bà con vươn lên thoát nghèo bền vững ngay trên dải đất biên cương.
Chuyển mình nhưng không mất gốc, bản làng Hà Nhì ở Y Tý đang cho thấy sức sống mãnh liệt của di sản văn hóa. Khi văn hóa truyền thống được trân trọng và trao đúng giá trị, nó không chỉ là niềm tự hào của đồng bào vùng cao mà còn là nguồn lực vô tận thúc đẩy kinh tế du lịch phát triển bền vững.
Hình ảnh những du khách từ phương xa chăm chú xem nghệ nhân dệt vải, cùng hòa vào điệu xòe Thái hay nhún nhảy theo tiếng cồng chiêng Tây Nguyên giữa núi rừng mịt mùng đã trở thành minh chứng sinh động nhất cho sức hút của văn hóa truyền thống.
“Bảo tàng sống” giữa đại ngàn không chỉ là một giải pháp du lịch độc đáo, mà còn là nhịp cầu bền vững kết nối quá khứ với hiện tại, đưa hình ảnh một Việt Nam đa dạng, giàu bản sắc và thân thiện ra thế giới. Giữ được văn hóa bản địa chính là giữ được ngọn nguồn sức mạnh để các bản làng vùng cao tiếp tục vươn mình, biến di sản thành tài sản vô giá cho hôm nay và mai sau./.