Bảo đảm kết nối giữa dữ liệu liệt sĩ, dữ liệu thân nhân và dữ liệu dân cư quốc gia

Ngày 14/9, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) đã kiểm tra thực tế tại Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và Viện Pháp y Quân đội (Cục Quân y, Bộ Quốc phòng) về tình hình triển khai công nghệ giám định ADN nhằm nâng cao hiệu quả xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Tham gia đoàn công tác có đại diện các thành viên Ban Chỉ đạo 515.

Làm chủ công nghệ mới, mở rộng khả năng giám định ADN

Tại Trung tâm Giám định ADN, Phó Thủ tướng ghi nhận những nỗ lực của đội ngũ cán bộ, nhà khoa học của Viện sinh học trong việc làm chủ công nghệ mới, đồng thời yêu cầu các đơn vị tiếp tục tập trung tháo gỡ những vấn đề về nhân lực, dữ liệu và tổ chức triển khai để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ ngày càng lớn.

Theo báo cáo của Viện Sinh học, Trung tâm Giám định ADN đang làm chủ hai nhóm công nghệ gồm công nghệ ADN ty thể truyền thống và công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP).

Điểm ưu việt của công nghệ NGS-SNP là khả năng khai thác thông tin di truyền từ những mẫu xương đã bị phân hủy nghiêm trọng sau nhiều năm nằm dưới lòng đất - một đặc điểm phổ biến của hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.

Viện Sinh học đã nghiên cứu, tối ưu thành công hai quy trình tách chiết ADN chuyên biệt cho mẫu xương phân hủy nặng, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên tới 80%; đồng thời xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu, thuật toán đối khớp quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và mẹ ở khoảng cách tới 4 thế hệ.

Tính đến thời điểm hiện tại, Trung tâm Giám định ADN đã tiếp nhận, lưu trữ 37.610 mẫu hài cốt liệt sĩ từ 8 tỉnh, thành phố theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia 515.

Trong đó có những địa phương có số lượng mẫu rất lớn như: Tây Ninh với 15.674 mẫu, Thành phố Hồ Chí Minh 7.113 mẫu, Đồng Nai 4.618 mẫu, Huế 3.918 mẫu và Đồng Tháp 3.216 mẫu.

Riêng trong các đợt tiếp nhận gần đây, Trung tâm đã nhận thêm 7.113 mẫu từ Thành phố Hồ Chí Minh và 4.618 mẫu từ tỉnh Đồng Nai; đồng thời tiếp tục phối hợp thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ để phục vụ đối sánh với cơ sở dữ liệu ADN do Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Bộ Công an quản lý.

Báo cáo của Viện Sinh học cho thấy, tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), công nghệ NGS-SNP đã được triển khai thử nghiệm với 58 mẫu hài cốt. Kết quả, có 54/58 mẫu đạt dữ liệu chuẩn để đối sánh, đạt 93%. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), Trung tâm đã thực hiện đợt triển khai quy mô lớn hơn: Khai quật 965 phần mộ, thu được mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phân tích từ 535 mộ. Đây được xem là đợt thử nghiệm quy mô lớn nhất từ trước đến nay đối với công nghệ NGS-SNP tại Việt Nam.

Từ đầu năm đến nay, bằng việc kết hợp công nghệ ADN ty thể và công nghệ NGS-SNP có độ phân giải cao, Trung tâm đã xác định đủ căn cứ khoa học và pháp lý để công bố danh tính 10 trường hợp hài cốt liệt sĩ, đồng thời tổ chức trao kết quả cho các gia đình thân nhân.

Phát biểu tại buổi làm việc, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ghi nhận, đánh giá cao nỗ lực của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Sinh học và Trung tâm Giám định ADN trong triển khai nhiệm vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN.

Đặc biệt, trong Chiến dịch 500 ngày đêm, các đơn vị đã tích cực nghiên cứu, thử nghiệm và tổ chức thực hiện nhiệm vụ theo yêu cầu của Chính phủ và Ban Chỉ đạo.

Trung tâm đã tiếp nhận 37.610 mẫu hài cốt liệt sĩ và từ tháng 4 đến nay; xác định được 10 mẫu hài cốt liệt sĩ bằng ADN, trao trả cho thân nhân liệt sĩ, với sự phối hợp của Bộ Công an.

Đây là kết quả đáng ghi nhận trong điều kiện các đơn vị vừa thử nghiệm công nghệ mới, vừa triển khai nhiệm vụ trên thực tế. “Số lượng nói là 10 nhưng thực ra đây là sự nỗ lực vượt bậc bởi chúng ta vừa thử nghiệm công nghệ mới, vừa triển khai luôn khối lượng công việc lớn thế này,” Phó Thủ tướng nhận định.

Bên cạnh những kết quả bước đầu, Phó Thủ tướng lưu ý ba vấn đề cần tập trung giải quyết là nguồn nhân lực, công nghệ và dữ liệu. Về nhân lực, cần đánh giá tổng thể thực trạng, chủ động phương án trước mắt và lâu dài; khẩn trương trưng tập, tập huấn những cán bộ có năng lực, khả năng tiếp cận công nghệ để đáp ứng yêu cầu triển khai dây chuyền mới.

Hiện, Trung tâm Giám định ADN có 32 cán bộ trực tiếp tham gia các công đoạn tiếp nhận, bảo quản, tách chiết, phân tích và đối khớp dữ liệu ADN. Tuy nhiên, với yêu cầu mở rộng quy mô giám định, Phó Thủ tướng cho rằng cần nhanh chóng huy động, đào tạo bổ sung nguồn nhân lực từ các đơn vị có năng lực.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu Trung tâm và Viện Sinh học tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN, bảo đảm kết nối giữa dữ liệu liệt sĩ, dữ liệu thân nhân và dữ liệu dân cư quốc gia. “Chúng ta phải tính toán làm sao để có được dữ liệu cập nhập đồng bộ, khớp nối với dữ liệu của Bộ Công an hiện nay đang có”, Phó Thủ tướng nêu rõ.

Trưởng Ban Chỉ đạo 515 nhấn mạnh, Viện Sinh học cần khẩn trương chuẩn bị để tiếp nhận công nghệ mới, đồng thời tổ chức tập huấn sớm cho đội ngũ vận hành công nghệ này.

Báo cáo với Phó Thủ tướng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, GS.TS. Trần Hồng Thái khẳng định, Viện xác định đây là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng, yêu cầu sự tập trung cao nhất về nhân lực, công nghệ và sự phối hợp giữa các đơn vị.

Hiện nay, Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học đang có lực lượng cán bộ chuyên môn nòng cốt, đồng thời Viện Hàn lâm còn có hơn 200 cán bộ thuộc lĩnh vực sinh học có thể huy động khi cần thiết để phục vụ nhiệm vụ.

Để đáp ứng yêu cầu triển khai trên quy mô lớn, vấn đề quan trọng hàng đầu là xây dựng cơ sở dữ liệu ADN liên thông, đồng bộ, bảo đảm việc đối chiếu được thực hiện nhanh chóng, chính xác.

Viện Hàn lâm thống nhất cao với chủ trương triển khai kết nối cơ sở dữ liệu và sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này.

Gỡ điểm nghẽn nhân lực, dữ liệu để nâng hiệu quả đối sánh

Theo báo cáo của Cục Quân y, trong giai đoạn 2013-2025, Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận gần 5.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, giám định gần 2.000 mẫu, tương đương 40%; giám định hơn 1.800 mẫu thân nhân và xác định danh tính 558 liệt sĩ.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tính đến ngày 11/9/2026, Viện đã tiếp nhận 35.776 mẫu hài cốt liệt sĩ của 16/17 tỉnh, thành phố; gắn mã QR cho hơn 30.000 mẫu; xử lý làm sạch, khử nấm mốc, vi sinh vật, khử nhiễm ADN, làm khô và đánh giá, phân loại chất lượng đối với gần 9.000 mẫu để đưa vào lưu trữ lâu dài.

Về xét nghiệm ADN, từ ngày 15/3 đến 11/9, Viện Pháp y Quân đội đã tách chiết 243 mẫu hài cốt liệt sĩ, thu được 48 trình tự ADN ty thể, thực hiện đối sánh, xác định danh tính và tổ chức trao kết quả giám định ADN cho thân nhân 2 liệt sĩ.

Cơ sở vật chất được cải tạo, nâng cấp, bổ sung trang thiết bị và tối ưu hóa quy trình, nâng công suất dây chuyền xét nghiệm ADN từ 400 lên 800 mẫu/năm.

Công tác đào tạo nhân lực cũng được triển khai như: Tổ chức tập huấn đợt 1 cho 23 kỹ thuật viên và cử 5 cán bộ, kỹ thuật viên của Viện Pháp y Quân đội đào tạo quy trình xét nghiệm ADN mẫu hài cốt liệt sĩ ứng dụng công nghệ NGS tại Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, thời gian dự kiến 6 tháng, từ ngày 3/8/2026.

Về bảo quản, lưu trữ, nhà K4/Kho 708 đã hoàn thành và đưa vào sử dụng cuối tháng 7/2026, quy mô khoảng 110.000 mẫu, công suất bảo quản 350-400 mẫu/ngày. Công trình nhà K3/Kho 708 đang thi công phần móng, dự kiến hoàn thành trước ngày 30/4/2027 với quy mô lưu trữ khoảng 300.000 mẫu.

Thời gian tới, Cục Quân y tiếp tục hoàn thiện cơ sở hạ tầng hệ thống phòng xét nghiệm ADN, chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận, mã hóa, bảo quản, xử lý mẫu, xét nghiệm, phân tích, đối sánh đến trả và lưu trữ kết quả; đồng thời xây dựng phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu ADN hài cốt liệt sĩ, bảo đảm kết nối, liên thông và đối sánh dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.

Phát biểu tại Viện Pháp y Quân đội (Bộ Quốc phòng), Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá cao những nỗ lực, kết quả của Cục Quân y và Viện Pháp y Quân đội trong thực hiện nhiệm vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Phó Thủ tướng cũng ghi nhận việc các đơn vị chủ động, tiết kiệm, tận dụng trang thiết bị từ giai đoạn phòng, chống dịch COVID-19 để phục vụ bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ, qua đó vừa tiết kiệm nguồn lực, vừa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Kho bảo quản được tổ chức ngăn nắp, khoa học, bảo đảm các yêu cầu kỹ thuật cao.

Một kết quả đáng ghi nhận khác là Cục Quân y đã tham mưu xây dựng quy trình kỹ thuật lấy mẫu, vận chuyển, bàn giao, bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ.

Quy trình này đã được triển khai tại 34 tỉnh, thành phố trong thời gian ngắn, bảo đảm bài bản, kịp thời, nghiêm túc và trang trọng. Phó Thủ tướng đề nghị tiếp tục tổng kết thực tiễn, chuẩn hóa quy trình để xây dựng quy định chung, bảo đảm việc thực hiện thống nhất, chặt chẽ và chuyên nghiệp.

Phó Thủ tướng cũng bày tỏ ấn tượng trước tinh thần tâm huyết, trách nhiệm và năng lực chuyên môn của cán bộ Cục Quân y, Viện Pháp y Quân đội. Dù lực lượng không đông, nhưng đội ngũ có chuyên môn sâu, nắm chắc kỹ thuật, khoa học và nhiệm vụ chuyên ngành.

Theo Phó Thủ tướng, đây là tinh thần rất đáng trân quý, bởi xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là thực hiện một nhiệm vụ chính trị mà còn là công việc được thực hiện bằng trách nhiệm và tình cảm từ trái tim.

Về kết quả chuyên môn, Phó Thủ tướng đánh giá đây là kết quả của sự nỗ lực vượt bậc, nhất là trong điều kiện các đơn vị phải đồng thời tập trung đầu tư cơ sở vật chất, tập huấn, bồi dưỡng và nâng cao năng lực chuyên môn.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Phó Thủ tướng cho rằng, công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn còn một số điểm nghẽn cần tập trung tháo gỡ. Trước hết là nguồn nhân lực phục vụ xác định ADN.

Việc khẩn trương bổ sung lực lượng, đồng thời tổ chức tập huấn, bồi dưỡng là yêu cầu cấp thiết, nhất là trong quá trình tiếp nhận công nghệ thế hệ mới. Đây là một trong những khó khăn lớn nhất đối với công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN.

Điểm nghẽn thứ hai là hệ thống dữ liệu. Phó Thủ tướng yêu cầu cần tập trung xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, có khả năng đối khớp, so sánh với các nguồn dữ liệu hiện có, tránh tình trạng mỗi đơn vị xây dựng một hệ thống nhưng không thể kết nối, đồng bộ và khai thác chung.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu các cơ quan liên quan nghiên cứu hoàn thiện văn bản, quy chuẩn, tiêu chuẩn và định mức chi phí phục vụ công tác lấy mẫu, bảo quản, lưu trữ và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Đặc biệt, Phó Thủ tướng lưu ý công tác truyền thông cần phản ánh đúng mức độ khó khăn của việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN.

Nhiều mẫu hài cốt đã tồn tại trong điều kiện đất đai, khí hậu, thổ nhưỡng trong thời gian khoảng 60 năm hoặc lâu hơn, dẫn đến mức độ thoái hóa lớn. Vì vậy, dù công nghệ ngày càng hiện đại, vẫn chưa thể khẳng định khả năng đáp ứng đối với mọi mẫu.

Phó Thủ tướng đề nghị các cơ quan báo chí thông tin đầy đủ, hài hòa về vấn đề này để thân nhân liệt sĩ và người dân hiểu, chia sẻ với những khó khăn thực tế.

Theo Phó Thủ tướng, việc thu thập được số lượng lớn mẫu đã là một nỗ lực rất lớn; xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tiếp tục là nhiệm vụ đặc biệt khó khăn, đòi hỏi sự kiên trì, nguồn lực và nỗ lực của cả hệ thống chính trị./.

TTXVN